Constantino's blog

Zomertijd, regentijd

2011-12-16T08:44:00.000-08:00

Een week of twee geleden is de regentijd aangebroken. En het ging op dezelfde manier als toen ik dat voor het eerst meemaakte in Brasil. Dat was in Manaus, middenin het Amazonegebied. Om drie uur 's nachts werd ik wakker doordat er een storm door de straat raasde, direct gevolgd door enorme regenbuien, die pas 's middags om drie uur even pas op de plaats maakten. Nu kwam ik met twee volle boodschappentassen terug van de supermarkt. Vlak voordat ik de hoek van mijn straat bereikte, stak er ineens een vreemde wind op. Een soort wervelwind die kartonnen dozen van de ene kant van de straat naar de andere leek te schoppen, en terug. Meteen voelde ik dikke droppen en ik kon niet snel genoeg tegen de helling op om nog droog thuis te komen. Sedertdien regent het gedurig, vele uren achtereen. En er komen dan zulke enorme hoeveelheden water naar beneden dat je je afvraagt waar het allemaal vandaan komt.

Elf maanden geleden schreef ik op dit weblog ook over de regen en over de rampzalige gevolgen ervan voor mensen die op of vlakbij hellingen wonen. Ook nu is het alweer raak; gisteren stonden de TV-journaals bol van de beelden van ondergelopen wijken in grote steden zoals Belo Horizonte.

De vorige keer dat ik er hier over schreef kon ik laten weten dat er in Mariana gelukkig geen grote overlast was. Maar gezien de manier waarop hier soms tegen en bovenop hellingen wordt gebouwd had het me niet verbaasd als er ongelukken waren gebeurd.

Nu is het ook in Mariana raak. Bij twee huizen die ik vanaf mijn terras kan zien, aan de andere kant van de stad, verschenen kort na het begin van de regentijd grote lappen plastic. En enkele dagen later stond er een foto in het plaatselijke krantje waarop was te zien dat er een aardverschuiving had plaatsgevonden waardoor de huizen aan de rand van een afgrond kwamen te staan. De bewoners moesten hun huis uit. Een van de huiseigenaren was zonder toestemming van de gemeente op een lager gelegen deel van het terrein een garage gaan bouwen, met het gevolg dat de helling kennelijk instabiel was geworden.

Gisteren kreeg mijn huisgenote Daniele een telefoontje dat onder het huis van een ‘tante’, die vlak boven de rivier woont, de keuken gedeeltelijk door het water was ondermijnd. We realiseren ons dat de regentijd nog maar net is begonnen. Veel mensen die aan de vele hellingen hier wonen zullen de komende tijd minder rustig slapen. Ik hoorde dat ook in de wijk Rosário, waar ik eerder woonde, al maatregelen worden getroffen om instortingsgevaar te verminderen.

Over een paar dagen begint hier de zomer, en dat is niet voor iedereen de prettigste periode van het jaar.

Foto: voorpagina van de krant Ponto Final. "Gezinnen verhuisd vanwege instortingsgevaar."

Ita…, een homenagem aan wijlen mijn vriend Augusto

2011-12-09T10:08:00.000-08:00

Toen ik de eerste keer met wijlenAugusto, op een rustige zondagochtend in 2007, meereed om een dag door tebrengen bij zijn gezin in Contagem (onder de rook van Belo Horizonte), wees hijme op bijzonderheden van het landschap waar we doorheen reden en hij legde mede betekenis uit van bepaalde geografische namen. Dat laatste kreeg eenstaartje.

Het was me al opgevallen dat veelplaatsnamen en namen van rotsen in Brazilië en hier in de deelstaat Minas Geraisbeginnen met Ita. Dat blijkt hetIndiaanse woord te zijn voor steen, in het Tupi-Guarani, de Indiaanse taal dieeen stempel heeft gedrukt op de Braziliaanse taal.

De eerste naam waarop Augusto meattendeerde, was Itacolomi, de naamvan een rotspunt tussen Mariana en Ouro Preto. Die punt bestaat uit een grootrotsblok en een kleiner dat als het ware op de schoot van het grote blok rust. Denaam is dan ook een verbastering van ‘ita’ en ‘corumi’, ‘a pedra e o menino’,de steen en het kind, ook wel: het kind van de steen.

Handig, bedacht ik me, om plaatsenin het landschap aan te duiden met een steen. Een boom kan door de bliksemworden getroffen, een huis kan vervallen, een stroom kan zich verleggen, maareen steenformatie is bijna voor de eeuwigheid gefixeerd. Slim bedacht van dieIndianen. Vergelijkbaar met de wellicht modernere gewoonte om plaatsen tenoemen naar bruggen.

De volgende naam die Augusto voorme uit de doeken deed, was van de stad Itabirito,halverwege tussen Mariana en Belo Horizonte. Deze naam laat zien dat de plaatsherkenbaar was aan een ‘pedra que risca vermelho’, een steen met rode strepen, wat erop wees dat er in de regioovervloedig ijzererts was (en nog is) te vinden.

Ik kreeg al snel de smaak te pakkenen stelde Augusto voor samen een catalogus aan te leggen van namen die met Ita…beginnen, inclusief hun betekenissen. Hij stemde er joviaal mee in, maar in depraktijk kwam het vooral op mij aan. We legden eerst een lijst aan vanuiteindelijk ongeveer vijfenveertig geografische namen die tamelijk gemakkelijkte vinden waren. Die komen uit het hele immense Brazilië, van het Amazonegebiedin het noorden tot de deelstaat Rio Grande do Sul in het zuiden. Er moet in ditland een veelvoud zijn te vinden van namen die met Ita… beginnen. Met alleverschillen in de talen en dialecten van de Indianen hadden ze allemaalkennelijk wel ita, steen, gemeenschappelijk.

Daarna werd het een zoektocht opinternet, waar met name in de Wikipedia van veel namen de herkomst wordtuitgelegd. Uiteindelijk stelde ik een lijst samen met meer dan tweehonderd vandie met ita beginnende namen. Ik haal hier de in mijn ogen meest interessantenamen naar voren. Als je de herkomst van de namen kent, is het ook begrijpelijkdat sommige namen meerdere keren voorkomen in dit land. Dat is bijvoorbeeld hetgeval met de naam Itatiaia, wat betekent:hoge, recht oprijzende rots met veel uitsteeksels.

Voor verschillende namen wordtnagenoeg dezelfde uitleg gegeven. Itaberá,Itaberaba en Itabira blijken alle drie te betekenen ‘glinsterende ofschitterende steen’. Daarentegen kom je soms voor dezelfde naam verschillendeomschrijvingen tegen. Dat geldt bijvoorbeeld voor Itabaiana, een naam die voorkomt in twee noordelijke staten, Paraíbaen Sergipe. Voor de naam in de deelstaat Paraíba vond ik de uitleg dat het eencombinatie is van ‘ita’ en ‘baiana’: de steen die danst. Dat zou verwijzen naareen steen in de naburige rivier Rio Paraíba, die in een draaiende bewegingbalanceert en daardoor de indruk maakt te dansen.

Voor Itabaiana in de deelstaat Sergipe kwam ik een heel andere uitlegtegen. Het zou gaan om een combinatie van ‘ita’, steen dus, hier in debetekenis van ‘serra’ = berg, met ‘taba’, inheems gehucht, en ‘oane’, datiemand betekent. Zo komt men tot de uiteindelijke betekenis: ‘naquela serra temuma aldeia, onde mora gente, naquela aldeia mora alguém’ oftwel: op die berg iseen gehucht waar mensen wonen, of: in dat gehucht woont iemand.

Zoals gezegd kom je namen met Ita…in heel Brazilië tegen. In de noordelijke deelstaat Amazonas vinden webijvoorbeeld Itacoatiara.Dat verwijst naar: ita, steen, en coatiara, beschilderd, gegraveerd of gebeeldhouwd,een gekleurde steen met opschrift bij de toegang tot de stad.

In de zuidelijke deelstaat RioGrande do Sul komen we de naam Itátegen, enkel en alleen steen dus. Ook vond ik in die zuidelijke staat Itaara, hoge steen of stenen altaar.

Voor Itabela in de deelstaat Bahia stuitte ik op een verklaring die aande ene kant plausibel lijkt, maar toch ook wat vreemd is: omdat er aanvankelijk‘tabelas’, tabellen met afstanden tussen de verschillende plaatsen, werdengehanteerd (wellicht bij de toe- of uitgang van een stad of dorp) zoudenverschillende plaatsnamen in Bahia beginnen met ‘ita’, zoals deze naam Itabela.Maar er wordt tussen haakjes ook verwezen naar ita = steen.

In Bahia ligt voorts een plaats metde naam Itabuna, samengesteld uit decombinatie van ita en una = zwart: de zwarte steen. In mijn eigen deelstaatMinas Gerais kennen we Itaúna, metdezelfde betekenis. En de naburige deelstaat Espírito Santo kent Itaúnas, dat te danken zou zijn aanzwarte stenen in een rivier.

Itaboraí inde deelstaat Rio de Janeiro komt uiteraard ook uit het Tupi-Guarani en betekent‘pedra bonita escondida na água’, de mooie steen, verborgen in het water. Eensoort zoekplaatje, lijkt me, om de weg aan te geven.

Interessant is ook Itanhaém, een stad aan de kust van de deelstaatSão Paulo, die één van de oudste steden in Brazilië schijnt te zijn. Die naambetekent ‘pedra que canta’, de steen die zingt, of ‘pedra que chora’: dehuilende steen. Misschien een steen die altijd in de wind staat of waar degolven omheen spelen.

Eerder in dit verhaal wees ik er alop dat veel plaatsnamen in dit immense land meer dan eens voorkomen. In hetregister van een wegenatlas komt de naam LagoaGrande, groot meer, bijvoorbeeld zesmaal voor, in vijf verschillendedeelstaten. Eénmaal staat er ‘do Maranhão’, de naam van de deelstaat bij. Plaatsenmet de naam São Francisco kom ik 28keer tegen, waarvan zes keer met als enige toevoeging de twee letters waarmeede deelstaat wordt aangeduid, bijvoorbeeld MG voor Minas Gerais. Daarmee wordtvoor de hand liggende verwarring voorkomen. Ik noemde eerder Itabaiana: de stad met die naam in dedeelstaat Paraíba staat dus bekend als Itabaiana PA en in Sergipe als ItabaianaSE.

Op de afbeelding bovenaan de Pico do Itacolomi, de steen met het kind of het kind van de steen.

Panettone uit de eigen panificadora

2011-11-29T10:04:00.000-08:00

We gaan naar de kerst (Natal) toe en als dat in de supermarkt ergens aan is te zien, is het aan de torens die worden opgebouwd uit dozen met panettones. Een panettone is een soort kerstbrood, van origine Italiaans, maar hier zo mogelijk nóg populairder. Het is een product waar dik aan verdiend kan worden, want je vindt ze voor prijzen van vijf real voor een ambachtelijk gemaakte panettone tot ongeveer honderd real in een groter formaat en een zeer luxe verpakking.

Nu we al een hele tijd genieten van zelf-gebakken brood kwamen we op het idee ook een panettone te proberen. De eerste poging was al geslaagd, maar inmiddels zijn we aan de derde bezig en die spant wat smaak betreft de kroon.

De panettones in de winkel zijn allemaal rond. Ze worden gebakken in een vorm waar het deeg bovenuit rijst, zodat de panettone van boven naar buiten krult. In de panificadora, onze broodbakmachine, zit dat er niet in, maar verder zijn de zelf-gebakken panettones top.

Hier een recept voor een panettone van ongeveer 700g, een eigen variatie op recepten die ik op internet vond.

Benodigdheden:

180ml lauw water

55g boter of plantenmargarine

2 eieren

2 grote theelepels vanille-essence

445 g witte bloem

2 soeplepels suiker

2 soeplepels melkpoeder

1,5 grote theelepel zout

2 grote theelepels droge biologische gist

40g lichte en donkere rozijnen

40g geconfijte vruchten

3 à 4 gedroogde pruimen, in snippers gesneden

Laat de rozijnen enige tijd weken in warm water. Gebruik dat water later voor de panettone.

Snipper de pruimen.

Doe in de broodmachine: zout, suiker, melkpoeder, enigszins gesmolten margarine, vanille-essence, het lauwe water waarin de rozijnen een half uurtje zijn geweekt en tot slot de bloem, de gist en de beide eieren.

Stel de broodmachine in op een gewicht van ± 700g en een middelmatige bruining van de buitenkant.

Kies een programma voor een gewoon brood (op mijn panificadora met 12 standen kies ik stand 2; de duur van het bakproces is dan een kleine 3 uur). Schakel de machine in.

Voeg de rozijnen, de gesnipperde geconfijte vruchten en de pruimensnippers toe zodra de machine een signaal geeft.

Het resultaat is een – al zeg ik het zelf – heerlijk, cake-achtig brood. De volgende keer ga ik ook wat pure chocolade toevoegen; dat schijnt de panettone nóg lekkerder te maken.

Op de foto’s: panettones uit het assortiment van de Lojas Americanas, hét Braziliaanse warenhuis, en bovenaan een blik in het hart van mijn eigen panettone.

Bert Ernste stuurde me deze link naar een super-de-luxe panettone, geïmporteerd vanuit Italië en in São Paulo te koop voor de prijs van R$ 675,00 oftewel € 275,00. Die krijg je dan wel met figuren van witte chocolade om van de uitgeholde panettone een kerststal te kunnen maken.

Jong vogelleven

2011-09-18T16:01:00.000-07:00

De kolibrie of beija-flor tesoura gaat maar door met broeden in het nest onder het dak van mijn huis. Nadat er in juni weer een jong was uitgevlogen en het tweede uit het nest was gevallen zat de moeder voor ons gevoel al heel snel opnieuw op het nest. En begin september verschenen er weer jonge snaveltjes over de rand. Een paar dagen geleden was één van de twee uit het nest gekropen en een paar uur later had hij de benen of liever gezegd de vleugeltjes genomen. Gisteren was er geen leven meer in het nestje te bekennen zodat nummer twee ook moest zijn vertrokken. Maar toen ik aan het einde van de middag iets moest schoonmaken bij het aanrecht in de open waskeuken zag ik ineens iets bewegen op een emmertje met water. Daar lag een al bijna verdronken jonge beija-flor naar adem te snakken. Ik legde hem in de keuken op keukenpapier en liet hem daar met rust. Helaas kan een mens zo’n jong vogeltje nog niets te eten aanbieden, want het enige wat erin gaat, zijn door de moeder voorgekauwde insectjes, die de moeder met haar lange tong ook nog lijkt te injecteren.
Voor het slapengaan zetten we de jonge drenkeling in een bakvorm die aan de bovenkant grotendeels was afgedekt met een warmwaterzak. Vanochtend zat het vogeltje op de keukenvloer. Ik bracht hem naar buiten en zette hem op een muurtje in de zon. Het enige teken van leven was dat hij aldoor naar me keek en een klagend gepiep liet horen. Gelukkig merkte ik al snel dat de moeder in de buurt was. Vermoedelijk heeft ze haar jong een paar keer wat te eten gebracht. Hij was van het muurtje naar de vloer gevlogen en zat daar telkens op een andere plek. Nu is het weer donker en kouder en daarom heeft Daniele hem ‘in de watten gelegd’ in de bakvorm. Morgenochtend gaat hij weer naar buiten. Hopelijk overleeft hij het allemaal. Het zou zonde zijn als zo’n prachtig vogeltje maar zo’n kort leventje beschoren zou zijn. Hij staat wel heel mooi en aandoenlijk op de foto die ik van ’m kon maken, of niet soms?

Laatste nieuws: vanochtend veel gepiep in de woonkamer. De dreumes blijkt achter de TV-tafel te zitten. Ik neem hem op en breng hem naar buiten. Gelukkig is er volle zon. Laat zijn moeder zich zien, is mijn belangrijkste bekommernis? Ze zit op een antennedraad te wachten. Als ik me een paar meter terugtrek, overwint ze haar gebruikelijke neiging om te doen of ze niets ziet. Ze gaat naar haar drenkeling en begint onmiddellijk uitgebreid te voederen. Dan vliegt ze weg, op zoek naar meer om haar jong te verwennen. Hoera, de eerste horde is genomen. Misschien, misschien loopt het allemaal goed af!

De enige niet

2011-08-21T09:46:00.000-07:00

Regelmatig laat ik mijn pensioen van mijn Nederlandse bankrekening naar mijn Braziliaanse rekening bij de Bradesco komen. Dat gaat in de regel vrij gemakkelijk, al moet ik er vaak (niet altijd) een bezoekje voor aan de bank brengen. Gezien de verklaring die ik ervoor moet ondertekenen denk ik dat het is om te voorkomen dat ik hier geld probeer wit te wassen.
Eigenlijk gaat het overmaken uit Nederland veel sneller en goedkoper door geld uit een automaat te trekken en het meteen op mijn eigen rekening te storten. Dat laatste kan ook bij een aantal automaten en als je er je bankpas bij gebruikt, hoef je bijna niets meer in te vullen. Alleen kun je op deze manier geen grote bedragen overhevelen; als dat nodig is, moet je een paar dagen achter elkaar naar de bank.
Vorige week maakte ik weer gebruik van deze gelegenheid om mijn Braziliaanse saldo aan te vullen. Bij het opnemen van geld krijg je meteen je pasje terug, maar bij het storten blijft de pas in de machine tot je helemaal klaar bent. In de loop van het stortingsproces geeft de automaat, als het goed is, je een envelop waar je de bankbiljetten in moet doen en die je daarna moet sluiten met een plakstripje dat zich vaak moeilijk prijs geeft. Vooral als er mensen achter je staan te wachten kun je er gemakkelijk een beetje een opgejaagd gevoel van krijgen. Mij overkwam dat de laatste keer, ook doordat ik van automaat moest wisselen omdat de enveloppen op waren.
Blij dat het storten gelukt was, trok ik het reçu uit de gleuf en ging huiswaarts. Toen ik een paar dagen later mijn betaalpas nodig had, bleek die niet in mijn portemonnee te zitten. Het was al laat. Kleine paniek. De zakken van al mijn broeken gecontroleerd, alle vakken van mijn portemonnee uitgepluisd, mijn omhangtas omgekeerd, maar geen pasje. De volgende dag meteen naar de bank. Een van de zeer voorkomende mensen die daar altijd klaar zitten om me te helpen, leek er niet warm of koud van te worden. Hij liep naar een bureau en kwam terug met een stapel van op zijn minst vijftig of zestig pasjes, die kennelijk allemaal in de automaten waren achtergebleven. ‘Ik dacht dat ik de enige was’, biechtte ik op. ‘O nee, hoor. Dat gebeurt zó vaak’, was het antwoord. Men had ook al geprobeerd me te bellen, maar op een moment dat ik kennelijk niet thuis was. Wat een service!

Twee belangrijke bladzijden

2011-06-18T18:25:00.000-07:00

Twee bladzijden in mijn paspoort markeren een belangrijk moment in mijn leven. Op de ene bladzijde staat het Visto Permanente (voor kenners: VIPER), het visum dat mij permanent toegang geeft tot Brazilië en dat mij uitgerekend

op 21 mei 2008, mijn 72ste verjaardag, werd toegekend. Op de bladzijde ernaast is onomstotelijk vastgelegd dat ik op 19 juni 2008 Brazilië als immigrant binnenkwam. Precies: dat is vandaag dus drie jaar geleden. Nog steeds geen greintje heimwee.

Binnenkort wordt mijn paspoort ongeldig. Daarom moet ik op korte termijn naar het consulaat-generaal in Rio de Janeiro om zo'n modern paspoort aan te vragen. Ik heb begrepen dat die nieuwe paspoorten geen pagina's meer hebben voor visa, stempels en dergelijke. Ik zal zo nodig hemel en aarde bewegen om mijn oude paspoort terug te krijgen, hoeveel gaten het ook onbruikbaar zullen maken. En ik lever het niet in zonder het van kaft tot kaft te hebben gescand.

Vogellief en -leed

2011-06-18T12:49:00.000-07:00

Zoals ik eerder meldde, kropen er eerder dit jaar, in de Braziliaanse zomer, twee jonge beija-flores (kolibri's) uit het ei in een nestje onder mijn dak. Enkele weken geleden zat de moeder beija-flor-tesoura opnieuw te broeden, hoewel het hier al volop winter leek. Aan het einde van de middag wordt het behoorlijk koud en ’s nachts daalt de temperatuur geregeld tot tussen de vijf en tien graden. Kennelijk is dat voor een beija-flor geen beletsel om opnieuw voor nageslacht te zorgen. Ineens bleken er weer twee filhotes of jongen in het nest te zitten en de moeder was druk in de weer met het aanslepen van insecten.
Voor één van de jongen was het kennelijk te benauwd geworden in het nestje en die ging ernaast zitten, op de houten dakbalk. Daniele en ik probeerden foto’s en een klein stukje video te maken, maar we konden zelf niet hoog genoeg komen en behielpen ons met het vanaf de top van de ladder omhoog steken van de camera op een eenbeenstatief. In de zoeker konden we niet meer kijken, dus het was gokken om de camera goed te richten. Af en toe hadden we even het nestje met twee over de rand stekende snaveltjes in beeld en verder lieten de beelden ons zien dat dat jonge gebroed er rondom het nestje een zwijnenstal van had gemaakt. Al dat door de moeder aangesleepte eten moest er natuurlijk weer uit ook en soms kon je van beneden af goed zien hoe er flinke stralen naar buiten werden gespoten. Rondom het nest is het houtwerk inmiddels bezaaid met een mozaïek van zwarte poepjes.
Een week geleden zette ik de camera op statief, met de lens in de sterkste telestand. Zo konden we goed zien dat één van de twee filhotes aan de andere kant van het nest de ruimte nam om flink zijn vleugels uit te slaan. ‘Die vliegt de komende week uit’, zeiden we tegen elkaar. Maar het duurde in plaats van een paar dagen nog geen uur voordat hij was vertrokken. Zijn broertje of zusje bleef in het nest achter.
Vanochtend meende ik het nestje leeg te zien en onmiddellijk daarna zag ik het tweede filhote dood op de tegels onder het nestje liggen. Vermoedelijk uit het nest gevallen en nog niet voldoende in staat te vliegen. Het prachtige kleine vogeltje heeft een grafje gekregen in de aarde onder onze bananenbomen.

Op de foto's het stoffelijk overschotje zoals ik het aantrof en twee details waarin de blauwe staart en de kleurenpracht van het verenkleed goed te zien zijn.

Oogst van eigen boom

2011-05-07T16:41:00.000-07:00

De pé de coco (cocosboom) op het terras voor mijn huis heeft zich van zijn beste kant laten zien. Gisteren heb ik dertig cocosnoten kunnen oogsten en er zijn nog een stuk of tien blijven hangen.
Het is een heel werk om ze open te krijgen, als je

daar niet je dagelijks werk van maakt. De verkopers aan het strand en langs de straat zijn er zeer bedreven in: met een paar ferme en goedgemikte klappen van hun hakmes slaan ze aan de bovenkant een wig weg en daar steek je je canudo (rietje) in om van het verse água de coco (cocoswater) te genieten. Ben je daar klaar mee, dan ga je terug naar de man met het mes die de cocos in twee helften hakt en een scherf van de bast slaat die je als schepje kunt gebruiken om het vruchtvlees op te peuzelen.
Ik heb vandaag met een ijzerzaag, een groot keukenmes en heel veel tijd drie cocosnoten open gekregen. Van twee hebben we het sap meteen opgedronken, het sap van de andere gaat in de koelkast, met het leeuwendeel van het vruchtvlees. Voorlopig kunnen we even vooruit met die doos vol cocosnoten.

Bidshop, een buitenissig soort veiling

2011-05-06T19:04:00.000-07:00

Ook Brasil kent een soort Marktplaats, met de naam Mercado Livre, zeg maar: Vrijmarkt. Vooral handelaren bieden daar van alles aan, vaak voor een vaste prijs, soms bij opbod. Ik heb er een paar maal iets kunnen kopen wat ik hier in Mariana niet te pakken kon krijgen: bijzondere douches en een TomTom. Op zo’n site kun je zien of een verkoper een goede naam heeft, maar het zegt niet alles. De verkoper van de douches bleek van het beste soort. Hij antwoordde snel en accuraat, zijn prijs was aantrekkelijk en de bestelling kwam snel binnen. Met de handelaar die me de TomTom verkocht ga ik niet opnieuw in zee. Hij suggereerde dat je een jaar lang Braziliaanse updates kon downloaden, maar na de eerste keer was het al afgelopen en moest ik een nieuwe kaart kopen. Toen ik de verkoper erover aanschreef, gaf hij gewoon niet thuis. Gelukkig was de TomTom mét die nieuwe kaart nog redelijk geprijsd. Maar na die ervaring heb ik nog niet opnieuw mijn heil op de Mercado Livre gezocht.
Laatst ontdekte ik iets nieuws: de Bidshop, een soort internetveiling van een type dat ik nog nooit was tegengekomen. Er worden met name populaire gadgets aangeboden, waaronder producten van Apple, het merk dat hier nog echt een luxe product is door de hoge prijzen. Ik zag dat je er een iPad kunt kopen voor prijzen tussen de 20 en 30 reais (tegen de koers van vandaag: tussen de 8,50 en 13 euro). Heel mooie prijs dus. Daar moet een addertje onder het gras zitten, zeker omdat het om spiksplinternieuwe producten gaat, in de fabrieksverpakking. Het kostte me aanvankelijk wat moeite erachter te komen hoe die Bidshop (er zijn overigens meer van die sites) werkt. Als de veiling begint, wordt er een bepaalde tijdsduur aangegeven. In de tussentijd kun je een bod, een lance doen. Daarvoor moet je eerst een pakketje lances kopen tegen de prijs van 1 real per lance. Met elk uitgebracht bod gaat de prijs van het aangeboden product met één centavo (Braziliaanse cent) omhoog. Is de aangegeven tijd bereikt, dan wordt het spitsuur. Iemand brengt een nieuwe lance uit en de teller springt op tien seconden. Als je die iPad of wat dan ook wilt hebben, is het zaak vlak vóór de 0 seconden een nieuwe lance uit te brengen, want komt de teller op nul te staan, dan is de iPad voor de dan bereikte prijs verkocht. Ik heb het een paar maal gevolgd, maar ik heb nog nooit het einde meegemaakt. Wel zag ik dat bij een eerdere ronde de iPads waren verkocht voor de genoemde prijs tussen 20 en 30 reais. Dat klinkt heel mooi, maar als je daarvoor bijvoorbeeld vijftig lances hebt uitgebracht, dan betaal je dus tussen de 70 en 80 reais. Nog een aardige prijs; ik zou er graag één voor zo’n prijs op de kop tikken. Maar ben je niet de gelukkige, dan ben je je vijftig lances kwijt en moet je de volgende ronde van voren af aan beginnen.
Heel voordelig is dit soort veiling natuurlijk voor de verkoper. De normale verkoopprijs voor de iPad uit deze veiling bedraagt hier in Brasil 2099 reais. Als je op de afbeelding ziet dat de koper van de vorige veiling 23,63 reais heeft betaald, dan zijn er dus 2.363 lances van één real uitgebracht. Heeft de verkoper bijna 270 reais méér gebeurd dan de winkelprijs.
Brazilianen zijn gek op loterijen. Bij de loterijkantoren staan dikwijls lange rijen wachtenden, al zijn daar ook mensen bij die er de rekening voor elektriciteit of telefoon komen betalen. En op TV is er een speciaal ‘loterijprogramma’, waar je een woord moet zien te vinden in een soort anagram. Als je weet wat het woord is, moet je een nummer bellen tegen mobiel tarief en als je je daar meldt, krijg je allemaal quizvragen op je afgevuurd, waarbij de meeste mensen dus afhaken en veel geld kwijt zijn aan de gesprekskosten. Geen wonder dat een veiling als van de Bidshop hier behoorlijk populair lijkt te zijn.
Er is overigens één troost voor degene die bij Bidshop achter het net vist: je kunt op een knop klikken en de iPad kopen voor de winkelprijs, waarbij het geld dat je aan lances hebt besteed in mindering wordt gebracht. Dan ben je dat geld dus niet kwijt, maar je betaalt wel het volle pond. Helaas is dat mij te veel geld.

Water, wel en geen probleem

2011-05-05T17:05:00.000-07:00

Hier in Mariana genieten we van wat nog niet in heel Brazilië de gewoonste zaak van de wereld is: waterleiding. Laatst probeerde ik uit een buitenkraan, dichtbij de plek waar de waterleiding mijn perceel binnenkomt, wat water te tappen. Tot mijn verrassing kwam er geen druppel uit de kraan. Kennelijk helemaal geen druk.
Gelukkig was er in huis wel water, dank zij het feit dat op de zolder van mijn huis en van de dependance drie watertanks staan van elk 500 liter. In het jaar dat ik in dit huis woon, is het me nog nooit overkomen dat we zonder water zaten, wel eens dat de druk wat lager was.
Ik had het wel al eens meegemaakt, in de kitchenete waar ik woonde toen ik hier een half jaar stage

liep als immigrant. Daar stonden boven in het gebouw ook twee tanks, werd me verteld, maar die waren te klein voor de waterbehoefte van een paar gezinnen en een alleenstaande; de huisbaas zei dat de gemeente het erbij liet zitten en dat er daardoor te weinig druk was. Eenmaal heb ik daar bijna een volle week met twee emmers naar een buitenkraan moeten lopen. Douchen deed ik als in Indonesië: mandiën met een maatbeker uit een emmer in de douche. Na vijf dagen was ik het zat en werd ik kwaad en daar zijn Brazilianen niet op ingesteld. De huisbaas werd zo klein als een muis en twee dagen later was er iemand bezig een extra pomp aan te sluiten. Toen was het leed geleden. Inmiddels had ik gehoord dat de omgeving nergens last van had, ook niet in veel hoger gelegen huizen.

Water uit de kraan is hier in de regel dus geen probleem. Maar het is verstandig dat water niet zomaar te drinken. In vrijwel elke Braziliaanse keuken kom je dan ook een waterfilter tegen. In afnemende mate zijn dat aardewerken filters, waar het water traag door een vela (letterlijk: kaars), een keramisch filter, sijpelt. In mijn vorige huis moest ik dat filter vaak met een borstel schoonboenen om de roodbruine aanslag eraf te krijgen. En eenmaal per jaar was het filter aan vervanging toe.
In mijn eigen huis hier heb ik naast zo’n filter een tweede tappunt aan de keukenkraan, verbonden met een aangebouwd filter. Dat is handig om even snel een halve liter water te filtreren. Er zit een filter in dat uit een soort staalwol lijkt te bestaan en dat een stuk sneller werkt dan de vela.

Hier maak ik de vela maar zelden schoon, want waar het water mijn perceel binnenkomt, ontmoet het meteen een filter van grote afmetingen, waar een soort piepschuimen elementen het water van de grootste verontreiniging ontdoen. Dat het geen luxe is, merkte ik toen ik, een maand of twee nadat ik hier mijn intrek had genomen, het filter opende (zie de foto boven). De filterelementen gingen schuil onder een dikke donkerbruine aanslag. Ook die elementen moeten om de zoveel maanden worden vervangen. Maar ze zorgen er wel voor dat de filters in de keuken nauwelijks nog iets te doen hebben.

Water is hier dus geen groot probleem. De inwoners van Mariana betalen er ook niet voor en dat

is te merken aan de enorme hoeveelheden water waarmee autowasserettes je auto onder handen nemen. Ik heb weleens gezegd: dat komt jullie nog duur te staan, want binnen afzienbare tijd gaat schoon water hier geld kosten. Maar dat willen de meeste Marianenses niet weten: water hebben we hier genoeg, zeggen ze. Dat het geen gegeven voor de eeuwigheid is hebben ze nog niet in de gaten.

Overigens lijken de filters een beetje op hun retour te zijn. Ik heb de indruk dat het chiquer wordt geacht plastic vaten met drinkwater te laten leveren door de man waar je ook een gasfles voor je fornuis bestelt. De planken die in de winkels vroeger vol stonden met de aardewerken filters (ook al in een plastic uitvoering, maar in hetzelfde model en met dezelfde kleur) worden meer en meer bewoond door plastic voetstukken met een kraantje waar zo’n plastic vat op kan rusten. Dat is dus al water waar je voor moet betalen. Een voorbode, zo zie ik het.

Op de foto's: het filter waar het water mijn perceel binnenkomt met elementen die hun werk erop hebben zitten en een brandschoon element; een aardewerken filter en de kraan met aangebouwd filter in de keuken.

Tips voor een bezoek aan Rio de Janeiro

2011-04-06T06:48:00.000-07:00

Pedro Mineiro, een andere in Nederland geboren liefhebber van Brasil, vroeg mij op zijn weblog tips te geven voor een bezoek aan Rio de Janeiro. Als er één stad op de wereld is waar ik echt gek op ben, dan is het Rio wel. Daarom ben ik graag op Pedro's uitnodiging ingegaan.
Geïnteresseerd in tips voor een bezoek aan Rio de Janeiro? Kijk dan eens op het blog Pedro Mineiro. Je vindt daar heel veel tips en informatie over (reizen in) Brasil en over de banden tussen Brasil en Nederland. Van harte aanbevolen.

Op de foto: gezicht op de wijk Botafogo vanaf de Pão de Açucar, het Suikerbrood. In de verte: Cristo Redentor op de Corcovado.

Maria Fumaça terug van weggeweest

2011-04-03T11:16:00.000-07:00

Al eerder heb ik eens geschreven over Maria Fumaça, de oude Skoda stoomlocomotief die sedert 2005 weer een historische trein tussen Mariana en haar zusterstad Ouro Preto laat rijden. Het is geen lang traject, een kleine vijftien kilometer, maar het gaat soms steil omhoog en dat was af en toe een beetje teveel gevraagd van een oude locomotief. Daarom ging er achter de laatste wagon altijd een beetje stiekem een diesellocomotief mee om op kritieke punten een duwtje te geven.
Af en toe liet Maria Fumaça verstek gaan; dan werd er aan haar gesleuteld dat het een lust was, terwijl de trein door haar dieselzus naar Ouro Preto en terug werd getrokken.
Een tijd geleden leek het voorgoed gedaan met Maria, want tussen het gesleutel door kwam ze niet meer van haar plaats en er leek ook steeds minder aan haar te worden gewerkt. We zagen haar toekomst somber in. Maar toen we aan een bewaker van het stationsterrein vroegen of ons bange vermoeden terecht was, bleek er een andere reden te zijn. De machinist – kennelijk de enige – reed ook motor, en dat is hier in Brasil nog een stuk gevaarlijker dan in Nederland. Hij was aangereden en had het ongeluk niet overleefd. Het wachten was op een opvolger.
Een paar dagen geleden, onderweg van het centrum naar huis, hoorde ik ineens het hese geluid van de stoomfluit me achterop komen. En ja hoor, daar verscheen Maria Fumaça tot mijn grote verrassing en enthousiasme op haar terugweg uit Ouro Preto. Ik werd nog eens zo blij toen ik zag dat ze de trein geheel alleen had getrokken; kennelijk had de lange rustperiode haar goed gedaan.
Er worden in dit land geleidelijk aan meer oude spoorlijnen geheel of gedeeltelijk in ere hersteld. Brasil heeft ontdekt dat het trekpleisters zijn voor toeristen. Heel bekend is onder andere het smalspoorlijntje van eveneens ongeveer vijftien kilometer tussen São João del Rey en Tiradentes, op ongeveer 170km van Mariana. Het maakt deel uit van dezelfde ‘groep’ als onze Maria Fumaça. Die naam betekent overigens Maria Rook.
Brasil kent niet zoveel treinen voor personenvervoer. De meeste spoorlijnen zijn er voor goederenvervoer en voor forensentreinen bij de grote steden zoals Rio de Janeiro en São Paulo. De spoorlijn van Belo Horizonte, de hoofdstad van deelstaat Minas Gerais, naar Vitória, de hoofdstad van Espírito Santo, is een uitzondering. Die trein rijdt enkele malen per dag, maar hij schijnt vooral van belang te zijn voor de vele tussenliggende plaatsen waar hij stopt. Als je snel van Belo Horizonte naar Vitória wilt, dan kun je beter de bus nemen. Voor veel Brazilianen is de bus een veel belangrijker vervoermiddel en tegenwoordig ook het vliegtuig. Maar wie weet, verandert het nog eens. Vroeger reed er een personentrein tussen Campo Grande in het westen van Brasil (in het wetland Pantanal) naar Bolivia. Al meer dan een jaar geleden las ik dat een Braziliaanse en een Boliviaanse minister een principeovereenkomst hadden getekend om ook deze lijn nieuw leven in te blazen. Het zou goed passen bij de vooruitgang die Brasil op veel fronten boekt.

Op de foto in het midden Maria Fumaça (links) met haar dieselzuster. Bovenaan twee foto’s van de prachtige Maria Fumaça die de trein tussen São João del Rey en Tiradentes trekt. Rechts onderin onze Maria Fumaça op de draaischijf (gefotografeerd met mijn mobieltje, vandaar de matige kwaliteit, excuses). Verder twee treinkaartjes.

Helaas pindakaas

2011-03-13T19:08:00.000-07:00

Nog steeds ben ik gek op pindakaas. Jammer genoeg is die hier in Brasil tamelijk moeilijk te krijgen, althans buiten de grote steden. In Mariana kwam ik hem nog niet tegen, zelfs niet de zoete varianten die redelijk populair heten te zijn. De echte pindakaas, zonder suiker of honing dus, ontdekte ik een keer bij toeval in de Mercado Central in Belo Horizonte. Daar haal ik af en toe een voorraadje van twee of drie potjes.
Vandaag was ik op bezoek bij vrienden in Contagem, een grote stad onder de rook en in de schaduw van Belo Horizonte. Ik had thuis nog pindakaas voor één boterham. Dus was ik blij dat ik in een enorme supermarkt de lekkernij tegenkwam, al was het dan een zoete variant. Thuisgekomen besloot ik vanavond meteen de smaak te testen. Het afdichtdekseltje lag los op het potje en toen ik het eraf haalde, bleek iemand de inhoud al in de winkel te hebben geproefd: er was een flinke vinger pindakaas verdwenen. Het zal wel niet typisch Braziliaans zijn, maar elders was me dit nog niet overkomen. De volgende keer eerst maar even checken of de verzegeling nog intact is. Helaas voorlopig geen pindakaas.

In memoriam: Moacyr Scliar (1937–2011)

2011-03-01T15:37:00.000-08:00

Tijdens een wandeling door het centrum van São Paulo, jaren geleden, toen ik hier nog niet woonde, viel mijn oog op een doos met boeken op de stoep voor een boekhandel. “Um real”, één real per boek, stond op een kaartje en zo’n uitnodiging laat ik, als ik geen haast heb, niet voorbijgaan. Het waren vooral een heleboel heel kleine boekjes van de hier zeer bekende Ediouro Publicações, een uitgeverij die van veel grote schrijvers, ook klassieken, ook uit andere landen, bekend werk opnieuw uitgeeft. Er was een bundeltje Contos, verhalen, bij van Moacyr Scliar, een Braziliaan van wie ik nog nooit had gehoord. Het bleken veelal prachtige en zeer gevarieerde verhalen te zijn en de schrijver leek mij een meesterverteller. Hilarisch was een wat langer verhaal waarin Scliar op ontvangsten, recepties en dergelijke andere schrijvers tegen het lijf liep en – als mijn geheugen me niet bedriegt – vriendelijk op de hak nam. Enige tijd later zag ik in een boekwinkel een ander boekje van Moacyr Scliar, met de titel Max e os Felinos, Max en de pelsdieren/katachtigen. Het bleek opnieuw een bewijs van het feit dat de schrijver, tevens medicus, een meesterverteller mag worden genoemd. Het boekje begint in Hamburg, waar Max tussen de bontjassen in de bontwinkel van zijn vader de liefde bedrijft met een wat oudere vrouw. Het is in de tijd van de opkomst van de nazi’s en later blijkt die vrouw door de nazi’s te worden achtervolgd en ik meen me te herinneren dat zij de oorlog niet wist te overleven. De jonge Max, uit een joodse familie, kan beter emigreren, vindt zijn moeder. En met kostbaarheden die hij te gelde kan maken stapt Max op een boot naar Brazilië. Er blijkt ook een circus aan boord te zijn. Niet heel lang voordat de andere wereld zal worden bereikt, lijdt de boot schipbreuk en Max komt als enige overlevende terecht in een reddingboot, samen met een tijger of panter uit de circusboedel. Max weet het kat-en-muisspel met het pelsdier te winnen en uiteindelijk spoelt hij aan op een Braziliaans strand. Hij vindt in zijn nieuwe vaderland de weg, studeert, krijgt een baan, maakt carrière. Na vele jaren woont hij in het zuiden van Brazilië in een huis waarvan de tuin wordt begrensd door een steile helling; bovenaan die helling bouwt iemand anders een huis en Max ontdekt dat het een gevluchte nazi is, die verantwoordelijk is voor de dood van de vrouw die hij liefhad te midden van de bontjassen. Max, een heel aimabele en rustige figuur, ontsteekt in een stille woede, als ik mijn geheugen nog mag geloven, en maakt een eind aan het leven van zijn Duitse ‘bovenbuur’. Hij wordt veroordeeld tot een gevangenisstraf, maar zijn geschiedenis wordt door de rechter meegewogen en daardoor krijgt hij na een paar jaar zijn vrijheid terug.

Ik leerde dat Moacyr Scliar uit een joodse familie stamt, die al vóór de Tweede Wereldoorlog emigreerde; Moacyr werd in 1937 in de Zuid-Braziliaanse stad Porto Alegre geboren. Een terugkerend thema in zijn werk is de situatie van joden in de diaspora, gevlucht voor de toenemende jodenhaat en ook in hun nieuwe vaderlanden (Argentinië, Brazilië) nog steeds geconfronteerd met hun achtervolgers en moordenaars. Toen ik een halfjaar in Mariana verbleef, kwam ik in een leeszaal een ander boekje van Moacyr Scliar tegen, dat ik bijna in één adem uitlas en dat over hetzelfde thema ging: te moeten leven met het gevoel dat je als jood als het ware steeds je koffer gepakt moet hebben om à la minute te kunnen vluchten. De titel van dat boekje herinner ik me helaas niet meer.
Later dat jaar kruiste Moacyr Scliar opnieuw mijn pad, toen ik in de boekhandel (favoriete plek om de wachttijd te doden) op de luchthaven van Brasília zijn filosofische essay Enigmas da Culpa kocht, ook een mooi boek, een verhandeling over ‘schuld’, waaruit mij is bijgebleven een prachtige beschrijving van het verschil tussen schaamte en schuld. Deze verhandeling heeft Scliar ook nadrukkelijk geschreven tegen de achtergrond van zijn joodse afkomst.
Moacyr Scliar was lid van de Academia Brasileira de Letras. Een andere onderscheiding van zijn werk is het feit dat zijn boek O Centauro no Jardim, De centaur in de tuin, in de VS is opgenomen op een lijst van de honderd beste boeken met een joods thema uit de laatste tweehonderd jaar. Dat boek is ook het enige dat in het Nederlands is vertaald. Veel meer van zijn boeken zijn in tal van andere talen verschenen.

Op de dag dat het overlijden van Moacyr Scliar wereldkundig werd (ik las het op internet) las ik later in NRC Handelsblad dat ook een andere door mij hooggewaardeerde schrijver, Frans van Hasselt, is overleden. Hij was héél lang, tot zijn dood, de zeer toegewijde correspondent van de NRC in Griekenland. De kop boven zijn in memoriam luidde: ‘Geraakt door iets Grieks dat hem niet meer losliet’. Dat gevoel kennen velen, als het om Griekenland gaat of om Brazilië!

NRC Handelsblad recenseerde in 1995 De centaur in de tuin: http://tinyurl.com/4ppqwbp. Met dank aan Bert Ernste voor de link.

Op de foto, gekopieerd uit de Wikipedia: Moacyr Scliar.

Moeder voedt jonge beija-flores

2011-02-23T14:42:00.000-08:00

Excuses voor de matige kwaliteit van de foto. Kon mijn handen nauwelijks stilhouden toen ineens de moeder in beeld verscheen!

Nieuw leven

2011-02-21T11:50:00.000-08:00

Meer dan eens heb ik het hier gehad over de beija-flores (bloemenkussers) of kolibri’s, mijn favoriet onder de Braziliaanse vogels. Een tijdje geleden merkte Daniele ineens een piepklein nestje op, verstopt op één van de dakbalken aan de achterkant van het huis. Af en toe zat er een beija-flor-tesoura op, de donkerblauw, donkergroen en zwart gekleurde kolibri met een vorkstaart. Vanwege die staart staat er tesoura, schaar, in zijn naam.
Het bleef aanvankelijk bij een enkel bezoekje en daarna leek het nestje ongebruikt

te blijven, maar een week of drie geleden zat de beija-flor vrijwel permanent op het nest en enkele dagen geleden kon Daniele jonge vogelgeluidjes horen waarvoor mijn oren te oud bleken. Eergisteren kwamen er jonge vogelkopjes boven de rand uit en vandaag lieten de beide filhotes of jongen zich duidelijk zien. Ik heb er snel bijgaande foto van gemaakt. We kijken vanaf nu uit wanneer ze voor het eerst een vliegpoging gaan wagen. Hopelijk doen ze dat als wij in de buurt zijn.

Op de foto boven het nieuwe leven, op de foto hiernaast een volwassen beija-flor-tesoura bij de bebedouro.

Een groot land

2011-01-26T08:59:00.000-08:00

Brazilië is een heel groot land. Dat merk je aan allerlei dingen en aan allerlei cijfers. Het is met zijn 8.514.876,599 vierkante kilometers ruim tweehonderd keer Nederland en bijna zo groot als heel Europa. Er leven hier volgens de meest recente cijfers uit 2010 190.732.694 mensen. En alleen al de deelstaat Minas Gerais, waar ik woon, is veertien maal Nederland qua oppervlakte. Minas (zoals de staat kortweg wordt genoemd) telt 853 afzonderlijke gemeenten en meer dan negentien miljoen inwoners.
Gisteren merkte ik op een andere, onverwachte manier hoe groot Brazilië is. Er bestaat op internet een site die geheel is gewijd aan de vogels van dit land: Wikiaves (www.wikiaves.com.br/). Op die site zijn van bijna 1.700 vogels in totaal ruim 200.000 foto’s te bewonderen. Van de meeste soorten zijn ook geluidsopnamen te beluisteren en verder is er veel informatie te vinden over leefgebieden, leefwijzen, voedingspatronen en dergelijke. Je kunt de site raadplegen in het Portugees, maar ook in het Engels.

Eergisteren hadden we een nieuwe gast op onze voedertafel en ik heb die meteen gefotografeerd. Nog dezelfde middag stuurde ik de foto naar Wikiaves, ook omdat ik niet helemaal zeker was om welke soort het ging. Het duurde geen half uur of ik had al reacties. Gisteren, iets meer dan een etmaal later, wilde ik reageren en in de lijst van meest recente foto’s zocht ik de mijne. Het leek alsof mijn foto was verdwenen, maar bij een tweede poging hield ik het langer vol en toen bleek dat er in de ruim 24 uur na plaatsing van mijn foto alweer 830 nieuwe vogelfoto’s bij waren gekomen. Braziliaanse vogelliefhebbers kijken waarschijnlijk helemaal niet op van dat aantal, maar ik ben nog steeds een beetje verbluft.

Op de foto's de nieuwe gast, de Sabiá-barranco, Turdus leucomelas, Vaalborstlijster. Bovenaan tussen de bananenbladeren, verderop de foto die ook op Wikiaves is geplaatst.

Ontreddering in Brasil

2011-01-15T07:26:00.000-08:00

Na mijn vorige bericht kregen we ineens drie dagen zon en de zomer leek echt begonnen. Maar inmiddels zal iedereen duidelijk zijn dat de zon hier vooral figuurlijk geheel verstek heeft laten gaan. Het aantal doden als gevolg van de overvloedige regenval staat nu (zaterdagmiddag) volgens de TV al op 555, en dan gaat het om het zwaarst getroffen gebied in de deelstaat Rio de Janeiro. De situatie lijkt het ernstigst in enkele bergstadjes in die deelstaat, maar de TV meldde zojuist ook dat in niet minder dan 80 gemeenten in de deelstaat Minas Gerais (waar ik dus woon) sprake is van een precaire situatie en gisteren werd gemeld dat in deze deelstaat ook al meer dan vijftien doden waren te betreuren. Bovendien staat de stad São Paulo en omgeving voor een deel onder water. De situatie is op dit moment gewoon rampzalig, vooral in stadjes zoals Teresópolis, Petrópolis, Itaipava en Nova Friburgo in het berggebied ten noorden van Rio de Janeiro.
De televisiebeelden spreken boekdelen. Zojuist zag ik een reportage gemaakt vanuit een helikopter. Grote gebouwen die gedeeltelijk boven weggeslagen hellingen hangen, enorme modderlawines die alles op hun weg lijken te hebben meegesleurd, huisjes, bomen, auto’s. Aan de voet van de lawines in de straten van bijvoorbeeld Teresópolis versperren bergen huisraad, op de kop gesmeten auto’s en modder, modder en nog eens modder de doorgang. De ellende en de ontreddering zijn zo groot dat niet alleen de getroffenen zelf, maar ook hulpverleners en verslaggevers hun tranen niet binnen weten te houden.
Mariana is ook in de bergen gebouwd, maar van ernstige schade lijkt hier nog geen sprake te zijn. Als je de beelden van elders op TV hebt gezien, ga je wel anders naar de stad kijken. Veel huizen zijn hier op tamelijk steile hellingen gebouwd (met mijn vorige huis was dat ook het geval) en Mariana kent een aantal huizen die min of meer boven de afgrond zijn gebouwd. Ook een hotel in het historische centrum grenst aan de achterzijde aan een loodrechte helling. Als er niets aan de hand is hebben de bewoners van die huizen en de gasten van het hotel een prachtig uitzicht, maar in deze omstandigheden ga je daar toch anders naar kijken.
Vanuit mijn huis zie ik aan de overkant van de stad een volgebouwde helling (zie de foto) en ik hoop voor de mensen die daar wonen dat de regen, die nu ook weer overvloedig naar beneden komt, niet lang meer zal duren. Maar de verwachtingen zijn voorlopig niet positief.
Er wordt een zware tol betaald voor het feit dat mensen hier ergens tegen een helling een huis of een optrekje hebben gebouwd, al of niet met toestemming van de overheid en vaak zonder zich voldoende te hebben vergewist van de kwaliteit van de ondergrond. Vorig jaar liet een geoloog op TV zien dat sommige hellingen er wel rotsachtig uitzien, maar dat je er desalniettemin soms met je blote handen stukken vanaf kunt breken en dat het in je handen kan verpulveren. Het is te hopen dat de overheden een stringenter beleid gaan voeren als het gaat om het toestaan van bouwen in de bergen.
De TV betrekt het hele land bij de ellende in de getroffen gebieden. Sommige kanalen brengen bijna onafgebroken reportages uit de deelstaat Rio de Janeiro. Heel vervreemdend is het als een studioprogramma met een zeer populaire presentator begint met een verbinding met verslaggevers in de getroffen steden, maar na een kwartiertje terugkeert naar de ‘werkelijkheid’ in de studio: de grappen en grollen van de presentator, een podium vol dansende en schaars-geklede jongedames en een tribune vol luid-klappend en lachend publiek. ‘Het leven gaat door’, heet dat ook hier.

Mijn vrienden Andrea en Daniel in Brisbane (Australië) maakten ook bange dagen door vanwege de enorme overstromingen. Maar vandaag kreeg ik van hen een e-mail die liet weten dat het water tot op dertig centimeter van hun huis is gekomen en toen het hoogste punt had bereikt.

Het regent gaten in de weg

2011-01-06T12:02:00.000-08:00

Het is niet zo erg als in Australië, waarvan de beelden en de berichten me ook hier bereiken, maar eveneens in Brasil komt nu al geruime tijd heel veel regen naar beneden. Het hoort bij de tijd van het jaar en bij de tropen natuurlijk, maar vorige keren dat ik hier dit seizoen meemaakte, was de regen niet zó hevig als nu. Bovendien breekt er geregeld een fors onweer los, dat geruime tijd boven Mariana blijft hangen en dat zo hevig tekeer gaat dat het raadzaam is niet alleen de computer uit te zetten en alle kabels los te trekken, maar ook de radio en de TV het zwijgen op te leggen.
Gisteren meldde het TV-journaal dat in onze deelstaat Minas Gerais inmiddels zestien mensen zijn overleden als gevolg van het noodweer. In Mariana zelf lijkt dat niet het geval te zijn, gelukkig.

Twee dagen geleden moest ik met de auto naar Cachoeira do Campo, een deelgemeente van Ouro Preto, op een kleine veertig kilometer van Mariana. Vanwege al die regen waren we voorbereid op gaten in de weg. Zodra het hier na een periode van droogte eens flink regent, vallen er onmiddellijk gaten in het asfalt. Kennelijk is de ondergrond vaak niet erg stevig en de kwaliteit van het asfalt laat ook te wensen over. Ik heb er hier al eens over geschreven hoe me dat op een reparatie van zo’n honderd euro kwam te staan. Van die ervaring heb ik geleerd om extra goed vooruit te kijken met ogen in de gaten-detectiestand. Tijdens de rit moest er aardig wat geslalomd worden, maar wat ik eerder nog niet in deze mate was tegengekomen: op verschillende plaatsen was een provisorische markering aangebracht vanwege stukken wegrand die waren weggespoeld en vooral vanwege zand- en rotshellingen die door al dat hemelwater naar beneden waren gekomen. Op een bepaald stuk was het asfalt voor meer dan de helft onzichtbaar geworden door een dikke laag aarde, stenen en takken. Bij elke onoverzichtelijke bocht langs een berghelling moet je er rekening mee houden dat aan de onzichtbare kant de weg versperd kan zijn door een instorting. Gelukkig bleef het tijdens de heen- en terugrit grotendeels droog, zodat gaten en ander ongerief meestal tijdig waren te herkennen, maar ik was toch blij weer veilig thuis te zijn aangeland.
De plavuizen die mijn huis omringen zijn zodanig aangelegd dat het meeste regenwater vanzelf wegloopt in de richting van twee putten. Af en toe moeten we het met een brede trekker een handje helpen. Het dak lijkt tegen het watergeweld bestand; alleen in de voorraadkamer buiten naast de keuken loopt de goot soms over, zodat er een grote plas op de vloer ontstaat. En verder groeit al het groen op het terras aan de voorkant dat het een lust is. Maar van mij mag het morgen weer eens voor een hele tijd lekker droog en warm worden.

Op de foto een nog tamelijk onschuldig gat, vergeleken met de gaten van soms wel een halve meter diep. Desalniettemin rijd je er maar beter omheen.

Voor het laatst: mieren en de bebedouro

2010-12-26T11:12:00.000-08:00

Al meermalen heb ik hier verslag gedaan van mijn niet-aflatend gevecht met de mieren (klein en groot) die de bebedouro belagen, het flesje waaruit de beija-flores of kolibri’s zoet water komen drinken. Af en toe leek het er even op of ik de mieren had weten af te troeven, maar steeds kwamen ze terug. Ik had werkelijk van alles geprobeerd, maar niets leek echt te helpen. Sedert geruime tijd was het de gewoonste zaak van de wereld dat ik ’s morgens tot wel twaalf mieren in de bebedouro aantrof, hetzij boven de waterspiegel, hetzij verdronken in het zoete vocht. (Misschien kan een mier zich geen mooiere dood voorstellen?) Ze wurmden zich door de bloemsteeltjes naar binnen, al zou je zweren dat ze er niet doorheen passen; af en toe was er ook één klem blijven zitten. Ik moest bij het schoonmaken en opnieuw vullen van de bebedouro heel wat mierenoverschotjes wegspoelen.

Mieren schijnen niet echt te kunnen zwemmen en water zou hen kunnen tegenhouden. Maar de bakjes waarvan bebedouros soms zijn voorzien, bleken te klein voor de grote mieren die het de laatste maanden op mijn bebedouro hadden voorzien; die wisten kennelijk over het wateroppervlak heen te stappen. In een laatste vertwijfelde poging keek ik de bebedouro nog eens aan en ik dacht: ik zou er een groter kapje bovenop moeten monteren dat ik kan laten vollopen met water. Toen schoot me te binnen dat ik nog ergens restanten van net zo’n bebedouro moest hebben en toen ik daarvan het bovenkapje op de kop hield, bedacht ik me ineens dat dat misschien altijd al de bedoeling was geweest. Soms is het leven zo eenvoudig dat je er straal overheen kijkt.
Ik draaide het kapje om, zorgde voor een goede afdichting en vulde het bakje met water. De mieren die daarna langs het touwtje afdaalden, klonterden vlak boven de waterspiegel samen, maar de oversteek wisten ze niet meer te maken. Sedert een dag of twee is er geen mier meer te bekennen. Ik hoop hier nooit op terug te hoeven komen.

Op de foto’s: klein: de bebedouro zoals ik hem kocht, met een afdakje; groter: de bebedouro met het afdakje omgekeerd en gevuld met water.

Sinterklaas op zijn Braziliaans

2010-12-19T11:49:00.000-08:00

Hoe rooms-katholiek dit land ook mag zijn, Sinterklaas heeft het nooit zover geschopt dat hij hier zo’n extreem populaire heilige is geworden. Hij heeft hier een heel seculiere evenknie, Papai Noël, zeg maar: Papa Kerst. Ieder jaar opnieuw verbaast het me zo’n warm ingepakt mannetje met volle witte baard te zien in de warenhuizen, op internet en hier in Mariana van tijd tot tijd in het winkelgebied en op veranda’s van woonhuizen. Maar ik wen er langzamerhand aan dat kerstbomen en dergelijke het hier goed doen zonder sneeuw, maar juist in de hoogzomerse warmte.
Kerst is hier een zeer commercieel feest en het lijkt elk jaar erger te worden. Ik krijg dagelijks van verschillende internetwarenhuizen aanbiedingen per e-mail, maar de laatste dagen krijg ik van sommige winkels twee- of driemaal per dag een reclamemail met kerstaanbiedingen en -kortingen. Al dat commerciële geweld leidt ertoe dat heel veel Brazilianen vinden dat kerst niet zonder cadeaus kan. Jaren geleden al werd me hier in Brasil op het hart gedrukt dat de kans beroofd te worden het grootst is in de dagen vlak vóór kerst; ook de armen willen hun kinderen niet onbedeeld laten en als ze kans zien ergens iets te ritselen, zullen ze het zelden laten, werd me verteld.
Een bekende plaatselijke kunstenares, Cacá Drummond, organiseert in Mariana al acht jaar lang een actie waarvoor zij speelgoed en kinderkleding inzamelt om die door Papai Noël en zijn helpers te laten uitdelen aan kinderen in de minder bedeelde distritos (buurtschappen) van Mariana. Bovendien organiseert Cacá in hetzelfde kader een lunch voor de bejaarde bewoonsters van een bejaardenhuis in onze stad. De dames krijgen bij die lunch een kerstpakket met een collectie shampoo, zeep en lekkere luchtjes.

Dit jaar gaf ik niet alleen een stoffelijke bijdrage, maar ik bood ook mijn lijfelijke hulp aan bij een rondrit langs zes buurtschappen, wat een rit bleek te zijn van niet minder dan 180 kilometer! Een paar dagen tevoren had ik mijn baard flink ingekort, maar dat bleek voor Cacá geen beletsel om me meteen tot Papai Noël te bombarderen. Aan de grens van elke buurtschap beklom ik in rood-wit gewaad en getooid met een warme muts de laadbak van een pickup truck. Ik zwaaide naar alle dorpsbewoners die zich lieten zien en de pubers bij me in de laadbak riepen om het hardst de kinderen toe bij het schooltje of op het plein een presentje in ontvangst te komen nemen. Het was een feest die gezichten in gespannen afwachting en daarna met innig-tevreden blikken te zien van de kinderen en vaak ook van de moeders die blij waren hun kind met een kerstcadeautje te zien.
Niet alleen Cacá Drummond organiseert haar actie, ook winkeliers en de posterijen bieden hun hulp aan. Veel kinderen mogen op school hun liefste wens op een stukje papier schrijven. Al die papiertjes gaan dan naar bijvoorbeeld een drogaria, een drogisterij/apotheek, of naar een postkantoor, waar ze in een doos op de toonbank staan. Wie een ruim hart heeft, kan er een briefje uit vissen en dient dan het gevraagde cadeautje op tijd op dezelfde plaats ‘aan te leveren’. Mijn huisgenote Daniele trok het briefje van bijgaande foto. De tekst luidt vertaald: “Ik wil van Papai Noël graag een autootje van Hotwoees (bedoeld is: Hotwheels) krijgen. Leeftijd: negen jaar. Naam: Maxsuel Henrique Rosa”. De juf heeft er de naam van de school onder geschreven.

Overigens is het hier altijd een beetje oppassen geblazen met zulke acties als je de organisatoren niet kent. Ook in Brazilië zijn er slimmeriken die graag misbruik maken van de warme gevoelens die kerst en kinderen oproepen om daar een slaatje voor zichzelf uit te slaan.

Vriezers in een warm land

2010-11-23T14:47:00.000-08:00

Toen ik naar mijn eigen huis verhuisde, kocht ik een vriezer (freezer, zoals ze hier worden genoemd). Bij het rondneuzen op internet viel me op dat er in koelkasten een enorme keus is, maar dat je naar een vriezer voor huis-tuin-en-keukengebruik goed moet zoeken. Er zijn er meer te koop voor commercieel en industrieel gebruik.
Voor mijn huishoudentje is een vriezer een must. Er worden in dit land vegetarische hamburgers gemaakt, maar mijn supermarkt, de grootste van Mariana, had ze alleen heel in het begin van mijn verblijf hier, heel even. Daarna heb ik er vele malen naar gevraagd en mijn wens werd trouw genoteerd, maar zonder resultaat. Daarom haal ik ze tegenwoordig in Ouro Preto met een paar dozen tegelijk, die gezellig koel met elkaar in de vriezer verdwijnen.
Gisteren zag ik tot mijn grote verbazing en verrassing dat mijn supermarkt eindelijk de vegetarische hamburgers in het assortiment heeft opgenomen. Ik heb er meteen vier dozen van gekocht, om de vriezer bij te vullen én om te laten merken dat er een afnemer voor is. Benieuwd hoe lang ze verkrijgbaar blijven.
Inmiddels weet ik waarom de keus in freezers zo klein is. In de tijd dat ik voor het eerst in Brasil kwam, was de inflatie nog torenhoog. Gezinnen die het zich konden permitteren, hadden toen een freezer om flinke voorraden te kunnen inslaan, voordat de prijs vermoedelijk alweer de volgende dag omhoog zou gaan. Zo kon je met je huishoudbudget wat langer toe.
Iemand die leeft van de veeteelt vertelde me eens dat het einde van de inflatie hem en zijn collega's dwong tot een andere manier van zakendoen. "Vroeger verkocht je een pasgeboren kalf zo snel het maar kon, om er zoveel mogelijk voor te vangen", legde hij me uit; "nu moet je uitrekenen hoeveel het je kost het groot te brengen en het verkopen als de verhouding tussen die kosten en de opbrengst het beste is." Terwijl de prijzen voor de consumptie stegen door de geldontwaarding, verminderden de opbrengsten voor de producenten.
Toen die hoge inflatie eindelijk was beteugeld, was de noodzaak van zo’n grote voorraad er niet meer en freezers werden overal te koop aangeboden. De Brazilianen wilden eindelijk wel eens van de luxe van verse producten genieten. Een koelkast is hier een absolute noodzaak, maar de freezer is als verwijzing naar de vroegere inflatie in diskrediet geraakt. Alleen ik spin er nog steeds garen bij, om met een vreemde beeldspraak af te sluiten.

Spoorzoeken tussen de zerken

2010-11-02T14:46:00.001-07:00

Vandaag was het 2 november, Allerzielen, de dag waarop veel Brazilianen hun doden herdenken. Ze doen dat zoals ik het van de Fransen leerde kennen: door een bezoek aan de begraafplaats, die aan het einde van de dag op een bloemenzee lijkt.
Ruim een jaar geleden, op 15 oktober 2009, overleed plotseling mijn goede vriend Augusto Paulo Celestino. Precies een jaar later werd hij herdacht in een mis in de mooie barokke kerk van São Francisco. Het leek me desalniettemin een mooi idee vandaag, twee weken later, een bezoek aan zijn graf te brengen. Vorig jaar deed ik dat ook, maar toen was het graf onvindbaar, zodat ik mijn bloemen achterliet op een onbestemd graf in de buurt waar Augusto begraven moest liggen.
Het was druk op de begraafplaats, toen ik aan het begin van de middag arriveerde. Ik ging meteen op zoek, maar opnieuw bleek het graf onvindbaar. Ik herinnerde me waar ik het ongeveer moest zoeken en bleef in die omgeving ronddwalen. Drie dames merkten me op en vroegen waar ik naar op zoek was. “O, Augusto Paulo, de advocaat”, zei een van de drie. Ze bleek Augusto te hebben gekend. Met haar twee vriendinnen ging ze mee op zoek, maar het had geen resultaat. Ze verwezen me ten slotte naar iemand die op de begraafplaats werkte en die vast wel raad wist. Een heel aardige Braziliaan, heel voorkomend, maar hij legde me uit dat hij ook op andere begraafplaatsen werkte en daardoor niet alle graven kende. Zijn collega, de beheerder, was gaan lunchen, maar als hij terugkwam, zou hij me zeker helpen. Andere bezoekers die me zagen zoeken, vooral vrouwen, boden hun hulp aan en zochten mee. Veel mensen bleken Augusto op zijn minst een beetje te hebben gekend, hetgeen me niet verbaasde, want ik had vaak gemerkt dat op straat de één na de ander hem groette. “Augusto, dat was toch de broer van Maria Clara?”, herinnerde iemand zich; ik kon het beamen.
Maar dat alles bracht me niets verder. De plant die ik had meegenomen raakte in begrafenisstemming; ze verloor een takje bloemen en een blad. De medewerker van de lunchende collega, kennelijk een beetje gegeneerd omdat ik zó lang moest wachten, nam me mee de heuvel achter de begraafplaats op, want daar zou een plattegrond zijn. Maar het gebouwtje was aan alle kanten op slot. De heuvel weer af, op een muurtje uitgerust en vervolgens weer tussen de graven door gelaveerd. De tombes liggen vaak heel dicht tegen elkaar aan, zodat je er niet gemakkelijk tussendoor kunt. Toen ik dacht dat het ergens wel kon, zag ik op het laatste moment dat het een graf zonder enige verhoging was dat ik dreigde te betreden, zodat ik schielijk achteruit deinsde.
Om vijf uur ’s middags gaat de begraafplaats gewoonlijk dicht. Omstreeks die tijd werd ik schielijk uit mijn denken gewekt door iemand die me ook had helpen zoeken. “Daar!”, wees hij me, “die meneer moet je hebben.” De beheerder was terug van de lunch, hoorde mijn vraag aan, zei dat hij zich Augusto vagelijk herinnerde, maar niet zijn graf. Hij nodigde me uit weer de heuvel op te gaan en deze keer was het niet voor niets, want hij beschikte over de sleutels. Na het ontgrendelen van minstens vijf of zes sloten kwamen we in een computerhok. Op de ene computer zocht hij Augusto op naam en datum, eerst tevergeefs omdat mijn vriend per abuis was omgedoopt tot Augusta. En vervolgens toonde een andere computer op een plattegrond plaats en nummer van het graf of túmulo. Terwijl de beheerder me vertelde dat de politiek niet erg in begraafplaatsen is geïnteresseerd, tot er iemand in de familie of uit de politiek overlijdt, bracht hij me naar de plek waar Augusto ten grave was gedragen. Het moest het graf van zijn vader zijn, hadden verschillende behulpzame mensen me verzekerd. Er stond een heel andere naam op de steen, van ene Pereira, een hier heel veel voorkomende naam. “Maar hij ligt hier echt”, verzekerde de beheerder me. Toen ontdekte ik achter een grote plant een ander bordje, met de naam en data van Jefferson Celestino, inderdaad: de vader van wijlen Augusto. Ik liet de plant achter, nam afscheid van enkele mensen die me hadden bijgestaan en was zeer opgelucht dat ik mijn attentie niet opnieuw op het graf van een onbekend iemand had moeten achterlaten. Augusto was weer even deel van mijn leven geweest.

Op de foto: het deel van de begraafplaats van Santana waar mijn vriend begraven ligt.

Brazilië krijgt een vrouwelijke president

2010-10-31T18:26:00.000-07:00

Gisteren, op de dag die ik mij uit mijn jeugd herinner als ‘hervormingsdag’, heeft Brazilië voor het eerst een vrouwelijke president gekregen. Dilma Rousseff van de Partido dos Trabalhadores (PT), de partij van de huidige president Lula, heeft de tweede ronde van de verkiezingen met een overtuigende voorsprong gewonnen: zij kreeg 56,05 procent van de 105 miljoen uitgebrachte stemmen, haar tegenstrever José Serra van de zich ook sociaal-democratisch noemende PSDB (Partido da Social Democracia Brasileira), haalde 43,95 procent.
In haar eerste toespraak na het bekend worden van de uitslag stak Dilma vooral de Braziliaanse vrouwen een hart onder de riem. “Ik zou het waarderen, zei ze, als de vaders en moeders hun dochters nu recht in de ogen zouden kijken en zouden zeggen: JA, de vrouw kan het! De gelijkheid van mannen en vrouwen is een essentieel principe voor de democratie.”
De Folha de São Paulo, de krant die door Nederlanders wel wordt gezien als de NRC van Brazilië, deed moeite het kamp van Serra toch ook een beetje winnaar te maken. Bij het tellen van de stemmen in de verschillende deelstaten haalde de PSDB ruim 47 procent van de stemmen, “bijna de helft van het electoraat”. De krant telt daarbij de stemmen op die naar een andere partij, de DEM, gingen en kan zo concluderen “dat de oppositie vanaf januari 52,3 procent van de kiezers gaat regeren”. Het lijkt Nederland wel: de verliezer wint eigenlijk toch.
Een lezer geeft als commentaar op de site van de krant: “We moesten lachen om deze reportage. Dilma werd gekozen en de PSDB gaat 52 procent van het electoraat besturen. Het ontbreekt er nog maar aan dat de Folha zegt dat de PSDB het land gaat regeren”.
En een andere lezer wijst er even op dat de partij DEM (Democratas) voortkomt uit een partij die actief en geaccepteerd was tijdens de militaire dictatuur van 1964 tot 1985. Ook in Brazilië laten niet alle lezers zich door de media foppen.

De afbeelding komt van de site van de Folha de São Paulo (www.folha.uol.com.br/).

Republikeinse studenten?

2010-10-29T15:49:00.000-07:00

Het is een jaar of drie geleden dat ik door Ouro Preto wandelde en dat me daar een uithangbord opviel met de tekst República Mandala. Ik vroeg me af wat er in het bijbehorende huis kon zijn gevestigd en ik hield het erop dat er een hindoeïstische of boeddhistische sekte bijeenkwam. Maar waarom het república, republiek heette, dat bleef duister.

Het duurde een tijd voordat ik erachter kwam waar dat república op slaat. Een kennis, toentertijd student aan de in Mariana gevestigde geschiedenisfaculteit van de universiteit van Ouro Preto vertelde me dat ze in een república woonde, een studentenhuis! Meteen was ik uit de droom. En vanaf dat moment viel me op dat het in het drukke centrum van Ouro Preto wemelt van de repúblicas. Er zijn straten waar het ene huis na het andere een studentenhuis blijkt te zijn, wat me herinnert aan bijvoorbeeld de Oudekerkstraat in mijn vroegere Utrechtse woonwijk Wittevrouwen.
Waarom heten studentenhuizen (ook hier in Mariana, waar er niet zoveel van zijn) república? Dit hele land is toch een republiek, al sedert 1889?
Ik ging op zoek op internet en ontdekte dat de naam república afkomstig is uit Portugal en in het bijzonder uit de universiteitsstad Coimbra. Dom Dinis, aan het begin van de veertiende eeuw koning van Portugal, vaardigde in 1309 een diploma régio, een soort koninklijk besluit uit, waarbij in Coimbra studentenhuisvesting werd verordonneerd in de vorm van de repúblicas. In die studentenhuizen, waar de bewoners huur betaalden, maakten de studenten zelf de dienst uit. Ik vermoed – maar kon het nergens bevestigd vinden – dat de koning ze daarom republieken liet noemen.

De huidige repúblicas in Ouro Preto en Mariana zijn eigendom van de Federale Universiteit van Ouro Preto (de UFOP) of van bewonersgroepen of rijkere ouders, heb ik begrepen.
Er is in het straatbeeld van Ouro Preto (en in veel mindere mate in Mariana) een grote variatie aan namen en uithangborden te vinden. Vaak zijn het studentikoze namen, zoals uit de foto’s blijkt.
In de carnavalstijd komen veel toeristen naar Ouro Preto. Een aantal repúblicas biedt hen een overnachtingsarrangement aan; een slimme manier om wat inkomsten te verwerven.

Bij de foto’s: Afrodite: uitleg overbodig; Aquarius: het gelijknamige sterrenbeeld; Espigão: grote (koren)aar, (maïs)kolf; Eternamente: voor eeuwig; Gaiola de ouro: gouden kooi; Indignação: verontwaardiging, ergernis; Mandala: kennelijk verwijzend naar de mandala’s uit het hindoeïsme en boeddhisme; Mineiros: de naam van de inwoners van de deelstaat Minas Gerais; Nau sem rumo: schip zonder koers; Ninho do amor: liefdesnest; Pulgatório: verwijzend naar pulga = vlo, huis vol vlooien; Quase normal: bijna normaal; Tabu: taboe; Xeque mate: schaakmat.

Nogmaals: de presidentsverkiezingen

2010-10-15T11:29:00.000-07:00

Zoals vermeld in een toevoeging op mijn vorige bericht kiest Brazilië in een tweede ronde van de presidentsverkiezingen, op 31 oktober, of de volgende president voor het eerst een vrouw zal zijn of, zoals tot nu toe gebruikelijk, weer een man. De strijd gaat nu nog tussen de twee kandidaten Dilma Rousseff en José Serra. Dilma is de favoriet van de nog steeds immens populaire huidige president Luiz Inácio Lula da Silva, kortweg Lula.
Het ziet ernaar uit dat, als er geen zeer onverwachte dingen gebeuren, Dilma Rousseff gaat winnen. In de nieuwste opiniepeiling krijgt zij 49 procent van de stemmen en José Serra blijft steken op 43 procent. Vijf procent van de stemmen in deze peiling is blanco of ongeldig en slechts drie procent van de ondervraagden heeft nog niet besloten welke kandidaat de voorkeur krijgt. Van alle geldige stemmen zou 54 procent naar Dilma Rousseff gaan en 46 procent naar José Serra.
Maar het blijft spannend tot het laatste moment, want de campagnes hebben ook hier een Amerikaans karakter. Dat wil zeggen dat men niet of nauwelijks terugdeinst voor in mijn ogen minne tactieken, zoals het in de openbaarheid brengen van vermeende kwalijke gedragingen van de kandidaten of hun directe omgeving. In reclamespots van José Serra wordt weer verwezen naar de kwestie van de mensalão, de corruptieaffaire uit de eerdere jaren van Lula’s presidentschap. Waarbij niet meer wordt gewezen op het feit dat destijds bleek dat ook onder het vorige presidentschap dezelfde praktijken gangbaar waren, geïnitieerd door de partijen die toen met de president samenwerkten. Tegenstanders van Dilma Rousseff vallen haar ook aan op haar standpunt over abortus. Zij zou daarover hebben gezegd dat abortus mogelijk moet zijn, al zei ze op een ander moment dat ze zich niet kan voorstellen dat een vrouw ervoor kiest. Als er weer zoiets uit de hoge hoed wordt getoverd, kunnen de kansen keren.
Maar op dit moment lijkt Dilma Rousseff dus de beste kansen te hebben. In haar TV-spots kan ze een hele rij presenteren van maatregelen waarmee de regeringen onder Lula’s leiding de positie van velen in Brazilië hebben versterkt. Serra doet zelfs geen moeite daar iets vergelijkbaars tegenover te stellen. In zijn spots probeert hij de kiezers te overtuigen dat het niet gaat om concrete maatregelen, maar dat je de president vooral moet kiezen op zijn karakter.
De presentatie van José Serra komt minder overtuigend over; zijn optreden op TV is een stuk vlakker dan dat van Dilma Rousseff. In dat opzicht is het geen wonder dat Dilma momenteel de hoogste ogen gooit. Over ruim twee weken weten we wie de komende vier jaar aan het presidentiële roer zal staan.

De afbeelding komt van de site van 'Datafolha', de onderzoeksafdeling van de 'Folha de São Paulo', Braziliës beste dagblad.

Brasil gaat stemmen

2010-09-30T04:38:00.000-07:00

Na vijf weken Nederland ben ik terug in Brasil. Blij dat ik weer in dit land mag zijn. Een land dat aanstaande zondag verkiezingen gaat meemaken zoals Nederland die niet kent. De Brazilianen gaan op één dag namelijk verschillende stemmen uitbrengen: ze kiezen een nieuwe president, een nieuwe gouverneur van de deelstaat, senatoren en een estadual, een statenlid, als ik het goed heb begrepen.
De hele wereld kent inmiddels de huidige president: Luiz Inácio Lula da Silva, kortweg: Lula. Deze ex-vakbondsleider werd acht jaar geleden president en na vier jaar werd hij glansrijk herkozen. Ondanks het feit dat ook zijn regering een corruptieaffaire kreeg te verwerken, die bekend werd met het begrip Mensalão. Die term verwees naar een financiële tegemoetkoming die vertegenwoordigers van andere partijen maandelijks kregen als ze voorstellen van de kant van Lula’s partij Partido de Trabalhadores (PT) steunden. Ik herinner me dat ik, toen nog op reis in Brasil, bij mijn zoon in Rio de Janeiro ellenlange TV-uitzendingen zag waarin parlementaire commissies politici over deze zaak ondervroegen. Daarbij werd duidelijk dat Lula’s partij (al of niet met medeweten van de president) zich had bezondigd aan een praktijk die ook tijdens eerdere presidentschappen van andere partijen al gemeengoed was en die deel uitmaakte van de gebruikelijke, in Nederlandse ogen corruptieve politieke gang van zaken in dit Latijnsamerikaanse land.
Lula kan niet meer worden herkozen, want hij heeft zijn grondwettelijke twee termijnen uitgediend. Hij is nu elke dag op TV te zien met aanbevelingen voor Dilma Rousseff, de nieuwe kandidaat van de PT, die deel uitmaakt van Lula’s regering. Dilma gooit hoge ogen; in opiniepeilingen scoort zij steeds omstreeks de vijftig procent, tegenover een kleine veertig procent voor haar tegenstrever José Serra en een aanmerkelijk kleiner percentage voor Marina Silva, ex-minister van milieu in de Lula-regering. Marina Silva is een strijdbare vrouw die vond dat Lula zich te weinig gelegen liet liggen aan het milieu en die daarom uit de PT stapte.
Naar mijn bescheiden mening heeft Lula, ondanks de affaires waarmee zijn regering in diskrediet dreigde te raken, zijn land goede diensten bewezen. Dat het Brasil in de jaren van Lula’s presidentschap voor de wind is gegaan wordt door sommigen, ook door in Brasil wonende Nederlanders, graag gekleineerd. Het is de bekende tactiek: zeggen dat de successen eigenlijk al te danken waren aan de vorige president, Fernando Henrique Cardoso. En als er iets niet goed is gegaan, is dat dan natuurlijk wel aan Lula te wijten. Ik geloof er niet zo in. Inderdaad heeft Fernando Henrique of FHC, zoals hij kort wordt genoemd, een positieve beweging in gang gezet, waardoor bijvoorbeeld de eerder torenhoge inflatie werd beteugeld. Maar een feit is ook dat Lula’s regering de armoede in dit land aanzienlijk heeft verminderd met de Bolsa Família, een toelage voor arme gezinnen die dankzij dit systeem een basisinkomen verwierven. Voorwaarde voor deze toelage is dat kinderen naar school worden gestuurd. Tegenstanders van Lula zeggen nu meteen dat de Bolsa Escola, die was bedoeld om die schoolgang te bevorderen, al was ingevoerd door Fernando Henrique, maar dan vertellen ze er niet bij dat die op nationaal niveau het systeem invoerde dat eerder in Brasilia was geïnitieerd door de deelstaatgouverneur Cristovam Buarque, die vier jaar geleden zelf een gooi naar het presidentschap deed. De regering Lula breidde deze Bolsa Escola uit tot de Bolsa Família, die onder andere door het Internationaal Monetair Fonds werd gepropageerd als een systeem dat grote navolging verdient omdat het de armoede fundamenteel te lijf gaat.
Het gaat Brasil goed, na acht jaar presidentschap van Lula. Voor het eerst staat dit land, met zijn grote economische mogelijkheden, zeer nadrukkelijk op de wereldkaart. Het is mede aan Lula te danken dat de machtsverhoudingen in de wereld een beetje zijn verschoven, dat de Verenigde Staten van Noord-Amerika een beetje van hun bijna-alleenheerschappij zijn kwijtgeraakt. En in ieder geval is het zelfbewustzijn van Brasil en met name van de jongere Brazilianen de laatste jaren opvallend toegenomen. Brasil ziet er vandaag de dag anders uit dan acht jaar geleden: grotere welvaart, een groter zelfbewustzijn, een duidelijke toekomstverwachting. Hopelijk weet de nieuwe president die betere uitgangspositie van dit land te versterken.

Voor onderbouwing: http://en.wikipedia.org/wiki/Bolsa_Fam%C3%ADlia
Meer informatie over Lula's beleid: http://www.ernste.net/brazilie/presidente2.html

Op de foto: beide zijden van een verkiezingspamflet dat vanochtend in de brievenbus lag. Het is duidelijk: deze kandidaten krijgen de zegen van Lula, geheel links (!) op de foto.

Passagiers treiteren

2010-08-22T10:12:00.000-07:00

Voor de tweede maal als emigrant teruggevlogen naar Nederland. Voor de makkelijke weg gekozen: een vlucht van de Portugese TAP rechtstreeks van Belo Horizonte naar Lissabon en vandaar door naar Schiphol. Niet de goedkoopste mogelijkheid, wel met maar eenmaal overstappen. Krappe aansluiting in Portugal, maar ik waagde de gok.
In Belo Horizonte kon ik vroeger dan gebruikelijk inchecken en ik moest een uur eerder dan normaal door de veiligheidscontrole. Daarna wachten en een klein half uur vóór het geplande vertrek werden we het vliegtuig in gestuurd. Ik had de laatste stoel, wat me een handicap leek voor het op tijd overstappen. Om een ergerlijk lang verhaal kort te houden: we vertrokken met anderhalf uur vertraging en zonder dat ons duidelijk werd gemaakt waar dat aan lag. Toen we ook anderhalf uur te laat aankwamen zei de gezagvoerder in zijn Portugese afscheidswoordje tot besluit: en excuses voor de vertraging. In het Engels kon zelfs dat er niet meer af.
Ik had al eerder met de TAP gevlogen en dat was me niet slecht bevallen. Nu werd het een regelrechte ramp; het leek echt op een potje passagiers treiteren. Aan boord was gezegd: als u moet overstappen, stel u dan in verbinding met ons grondpersoneel. Maar op de hele lange weg van de pier waar we aankwamen tot in de centrale hal was geen enkele functionaris van de TAP te bekennen, terwijl de luchthaven van Lissabon toch voor de TAP is wat Schiphol voor de KLM is: de thuishaven. We werden door politieachtige figuren tientallen meters lange slingerpaden tussen de bekende banden door gestuurd, naar de paspoortcontrole en de veiligheidscheck. Het duurde allemaal irritant lang en toen ik ten slotte met vooral veel andere Brazilianen bij de transferbalie van de TAP was aangeland, begon daar het wachten pas echt goed. Toen ik eindelijk, eindelijk aan de beurt was kreeg ik een plaats aangeboden in een vliegtuig van half acht ’s avonds. Volgens mij probeert de TAP dat standaard, omdat het vermoedelijk niet zo’n populaire vlucht is, meer een soort afvalbak voor passagiers die door de TAP zelf niet op tijd werden aangevoerd. Ik nam er geen genoegen mee, zei dat ik alleen was en dat het me heel vreemd leek als er op de vele andere vluchten naar Schiphol niet één stoel leeg was. Dan moest ik naar een andere mevrouw aan een aangrenzende balie. Daar moest ik tot mijn schrik opnieuw aansluiten in een rij waar vrijwel geen beweging in zat. De een na de ander werd afgescheept met een lunchbon en soms een hotelbon. De mevrouw zei dat ik op de wachtlijst kon voor de vlucht van even over twee. Daarvoor moest ik naar de balie ernaast, waar het wachten opnieuw begon. Uiteindelijk schoof een jongeman me een lunchbon toe en een instapkaart voor de vlucht van … half acht. Ik ontplofte zo ongeveer, maar één van de wachtende Brazilianen had al opgemerkt dat de TAP zijn passagiers niet als klanten behandelt. We voelden ons meer als vee heen en weer gestuurd. De ene na de andere Braziliaan zei: dat is meteen de laatste keer geweest dat ik met zo’n maatschappij vlieg.
Aan boord was het me ook al opgevallen dat van de service van destijds niets meer over is. Bij het ontbijt kreeg ik een lege kop, zonder dat me werd gevraagd wat ik erin wilde. Pas toen ik voor de derde keer om koffie vroeg, kreeg ik die ingeschonken. Een stewardess reikte me een bekertje sinaasappelsap aan terwijl ze de andere kant op keek en zonder me te hebben gevraagd aan welk sap ik de voorkeur gaf. En het vegetarische ontbijt bestond voor een deel uit een bakje met noten waar ik bijna mijn kiezen op brak, en ik overdrijf dat niet.
Het kostte me al moeite om afscheid te nemen van Brasil en nu weet ik nog beter waarom.

De service op de luchthaven

En dan de service op de luchthaven, of het ontbreken daarvan.

Het herentoilet wordt schoongemaakt. De deur is gebarricadeerd met grote schoonmaakkarren en er staan twee plastic ‘bokken’ die zorgen dat je er niet stiekem toch naar binnen gaat. Geen enkele verwijzing naar een ander toilet. Bij navraag blijkt er nog wel één te zijn, maar op ruime afstand.
Er is een internetcafé met Skype, hoi hoi. Ik koop een tegoedbon met inlogcodes, maar Skype start niet op. Andere PC misschien? Nee hoor, die doet het ook niet. De juffrouw erbij gehaald die me het bonnetje verkocht. Haar lukt het ook niet, dus geeft ze me het geld terug.
Op mijn laptop zie ik dat er draadloos internet is dat werkt met je creditkaart of een prepaid tegoed. Ik ga op zoek naar een prepaid kaartje, zoek een functionaris van de luchthaven, maar daarvan is er echt nergens één te vinden. Aan het eind van een rondgang langs verschillende winkels vertelt iemand me dat het alleen met de creditkaart werkt. Daarvoor moet je alles invullen, tot en met de controlecode. Ik bekijk het certificaat dat je zekerheid moet verschaffen. Het verwijst naar een site in Spanje, bevat een naam van een firma in Brazilië en het certificaat blijkt al in 2005 te zijn ver lopen. Handig, die luchthavens die van alle moderne gemakken zijn voorzien.
Maar de espresso van het merk Delta was voortreffelijk. Tegen mijn huidige gewoonte in nam ik er drie na elkaar, ook om een beetje wakker te blijven.
O ja, over internet gesproken. Mij was door iedereen die ik ernaar vroeg verteld dat er in Mariana geen sneller internet beschikbaar was. Blijkt ineens dat ik verkeerd ben ingelicht. Nu heb ik een ander abonnement voor telefoon en internet en ineens is mijn internet voor ongeveer hetzelfde geld driemaal minder langzaam. Als het meezit kan ik downloaden met maximaal 100KB (nog altijd tweederde van de eenvoudigste verbinding in Nederland, merk ik). Ik voel me steeds meer thuis, in mijn mooie huis, met geleidelijk aan verbeterende voorzieningen.

Voor de bakker

2010-07-31T16:18:00.000-07:00

Al eens eerder heb ik het hier gehad over brood. De bakkers in Mariana bieden in de regel weinig keus: veel soorten witbrood, waarbij puntjes erg populair zijn. Bij een betere bakker ligt er af en toe volkorenbrood in de schappen, meestal kleine bolletjes. Maar dat lijkt hier een product dat er alleen is als de bakker tijd over had of er eens extra zin in had.
Meer keus in volkorenbrood bieden de schappen met ‘fabrieksbrood’, in plastic verpakt. Daarbij valt meestal wel iets te kiezen, bijvoorbeeld uit integral, gewoon volkoren, 7 grãos, zevengranen, centeio, rogge, en de laatste tijd ook bruinbrood met uvas passas, rozijnen.
Maar het blijft allemaal toch tamelijk slap brood, zodat ik regelmatig heimwee had naar het voortreffelijke volkorenbrood van Jan en Marloes in de Gildstraat (wat mis ik soms hun Zeeuws roggeslofje) en later de Estafette aan de Biltstraat (vooral het zware roggebrood).
Al vanaf het begin was ik van plan zelf maar te gaan bakken. Daar kwam het nog steeds niet van, tot ik twee weken geleden besloot de knoop door te hakken en zo’n moderne broodmachine te bestellen. De kant-en-klare pakketten daarvoor, die ik in Nederland aangeprezen zag, heb ik hier in Mariana nog niet gevonden, maar ik mis ze ook niet. Dank zij tips en recepten van Sjors van Kats en Guido Godaert en een goede gebruiksaanwijzing heb ik nu al viermaal een vers brood op tafel kunnen toveren, eerst een licht volkorenbrood, vervolgens een roggebrood, een volkorenbrood met rozijnen en vanochtend opnieuw een roggebrood. Er liggen nog een paar fabrieksboterhammen in de koelkast, die dit weekend naar de vogels gaan. Het brood valt dusdanig in goede aarde en het bakken met die machine is zo’n peulenschil dat ik beslist niet anders meer wil. Ook mijn stoelgang reageert enthousiast op mijn zelfgebakken (nu ja, zelf voorbereid) volkorenbrood. Het is misschien jammer voor de bakker, maar voor mij is het broodprobleem hiermee definitief opgelost.

Op de foto's de panificadora, zoals de broodmachine hier heet, en het roggebrood van vanochtend.

Meer TomTom

2010-07-27T09:35:00.000-07:00

Sneller dan ik verwachtte merkte ik dat je toch niet altijd op de TomTom moet vertrouwen, althans in Brasil. Ik meldde al eerder dat het hier barst van de zandwegen en dat die soms niet of nauwelijks zijn te vermijden. Meestal vraagt TomTom dan: evitar estrada de terra?, moet ik zandwegen vermijden? Als hij dat niet vraagt, moet je op je hoede zijn, heb ik geleerd.
Zondag reed ik voor de tweede keer naar Inhotim, een prachtig natuur- en expositiepark in het plaatsje Brumadinho, op zo’n 130km van Mariana. De eerste keer reed ik er nog gewoon op de kaart naar toe, nu liet ik TomTom het denk- en zoekwerk doen. Onder de rook van Belo Horizonte werd ik ineens door een tunneltje onder de snelweg gestuurd om aan de andere kant een paar kilometer terug te rijden. Ik kreeg argwaan. Een vriend had mij eens gevraagd of ik de estrada de terra naar Brumadinho kende. Nee, nooit gezien. Maar TomTom stuurde me pardoes van de snelweg de zandweg op. Daar reed mijn karretje, net gewassen, met een matige snelheid en veel roodbruine aarde opwerpend. Gelukkig was het rustig, op een autobus na en verderop grote, bijna weg-brede shovels, die op de zondagochtend druk bezig bleken het zand te effenen. Kilometerslang zand, zand en nog eens zand, tot de weg uitkwam op asfalt in een piepklein dorp zonder naambord. Vandaar via een kruip-sluiproute naar een punt waar een wegwijzer naar zowel Brumadinho als Inhotim wees. TomTom bleek het allemaal te kennen en zo kon ik ten slotte aansluiten in een enorme file van mensen die ook allemaal Inhotim wilden leren kennen (of al kenden en, net als ik, het de moeite waard vonden terug te komen).
Terug stuurde TomTom me opnieuw een zandweg op, een stuk slechter dan op de heenweg. Daar had ik geen zin in, dus zocht ik eigenwijs de weg in de richting Belo Horizonte. Kilometerslang berekende TomTom vele malen opnieuw de route en gaf me de opdracht: vire tão rápido possível, draai zo snel mogelijk om. Ten slotte gaf de mevrouw in de TomTom zich gewonnen en toonde een route via de snelweg. Snelweg? Er stond een file tot achter de horizon, een file die weliswaar zelden helemaal stilstond, maar die ook nauwelijks vooruit kwam. Het duurde meer dan drie uur tot ik 170km verder, op de parkeerplaats naast mijn voordeur, de TomTom uitzette. Waarachtig, hij had zelfs gezien dat ik van de straat linksaf mijn terrein op was gereden. Dus wel nauwkeurig tot het eind!

De negorij van oom TomTom

2010-07-24T16:48:00.000-07:00

Via de Braziliaanse Marktplaats (Mercadolivre) heb ik een TomTom gekocht. Als je de weg niet weet, is het een crime door een grote stad als Belo Horizonte te laveren. In maart ging ik op een rustige zondagochtend een logé ophalen op de luchthaven aan de andere kant van die miljoenenstad. Af en toe werd ik geholpen door een bord ‘Aeroporto Internacional’, maar bij een volgende kruising had men van die luchthaven dan ineens geen weet meer. Zoek het zelf maar uit … Het kostte me een bekeuring en strafpunten op mijn nog jonge rijbewijs wegens een beetje te hard rijden, in ieder geval een aankondiging daarvan.
Kun je een Nederlandse (nu ja: Made in China) TomTom in Brazilië vertrouwen? Tot een paar dagen geleden was ik er niet helemaal zeker van. Toen moest mijn Fiatje voor een eerste jaarlijkse beurt naar de garage in BH (zoals Belo Horizonte hier heet) en ik ging er aan de hand van TomTom naar toe. Ik had het idee dat ik ergens verkeerd reed, maar wilde niet eigenwijs zijn. Na enige tijd werd ik rechtsaf gestuurd, een weg omhoog door een soort negorij waarvan ik dacht: dit leidt naar nergens. Mijn passagiere dacht hetzelfde. Ik keerde de auto, reed een stuk terug, volgde nieuwe instructies van de TomTom en kwam na een tijdje op hetzelfde punt uit. Opnieuw ongelovig de instructies ontweken en een andere route gezocht. Via een heel andere omweg ten slotte toch weer in dezelfde negorij aangeland. Ik besloot nu gehoorzaam te zijn en liet mijn auto de weg steil omhoog, tussen geparkeerde vrachtauto’s en ander ‘ongedierte’ door, volgen. Boven aan de weg zei TomTom: Vire a direita, draai naar rechts. En meteen daarna: Chegou ao seu destino, u bent op uw bestemming. Vóór me torende het Fiatembleem boven alles uit.
Voortaan geloof ik mijn TomTom blindelings.

Laranja

2010-07-14T09:19:00.000-07:00

"Mama, is er van dit WK niets voor ons overgebleven?", vraagt dit Braziliaanse jongetje (dat wel wat wegheeft van mijn kleinzoon Julian) op een cartoon in de Jornal Ponto Final, één van de weekbladen in Mariana. "Ja hoor, jongen, er bleef wel iets over. Dunga (de Braziliaanse trainer) liet ons achter met het sinaasappelafval!" Laranja is Portugees voor sinaasappel, maar het is ook de verkorte versie van cor de laranja: oranje. Het Nederlands elftal wordt hier ook wel Laranja Mecânica, de Mechanische Sinaasappel genoemd. Die bijnaam schijnt te dateren uit de tijd dat het Nederlands elftal nog furore maakte met het rondspelen van de bal en de film Clockwork Orange aan zijn triomftocht bezig was. Commentaar overbodig, lijkt me.

Wereldse Kater

2010-07-12T17:03:00.000-07:00

Dat Wereldkampioenschap is nu dus ook voor Nederland voorbij. Wat een Kater. Wat een afgrijselijk afbraakvoetbal. Wie zich er niet voor schaamt, moet zich gaan zitten schamen. Hier in Brazilië heeft nog niemand mij erop aangesproken. Misschien komt het nog, maar het kan ook zijn dat de Brazilianen daar te aardig voor zijn.
Na de wedstrijd gisteren weer een pizza besteld, bij dezelfde uitstekende pizzaboer die een paar weken geleden WK-kalendertjes met de pizza’s meeleverde. Ik dacht: nu is er vast niets extra’s meer bij, behalve de gebuikelijke plastic knijpzakjes met mayo en catchup (spreek uit: katsjoeppie).
Maar daarmee had ik buiten de pizzawaard gerekend. Die had sedert het vertrek-met-stille-trom van de Brazilianen de nietjes verwijderd waarmee het WK-programma op het kartonnetje met magneetjes was bevestigd. En zo bleef er een kalendertje voor het half-vergane jaar 2010 over en dat vulde het denkbeeldige gat in de pizzadoos. Hergebruik, of zo je wilt verlengd gebruik, daar zijn de Brazilianen ook groot in. Het bracht weer een broodnodige glimlach op mijn lippen na de onsportieve WanKlanken die het gehuil van de vuzuvelas overstemden.

Klaar? Helemaal klaar!

2010-07-01T13:34:00.000-07:00

Naar aanleiding van mijn berichtje dat voetbal het internet even plat legde, vroeg Bert Ernste me: "Constant, ga je nu in je oranje shirt in het plaatselijke voetbalcafé naar Nederland-Brazilië kijken?"
De foto laat het antwoord zien: ik trek een Braziliaans groen-geel shirt aan (ik heb helemaal geen oranje kleding, merkte ik), maar ik heb wel twee vlaggetjes die ik op de auto zou kunnen prikken. En ik kijk thuis, want sedert kort heb ik ook een mooie, platte TV.
Al maanden word je hier trouwens doodgegooid met reclame voor TV's. Gisteren meldde de krant dat de hele jaarproductie van de modernste LED-TV's voor 2010 al is uitverkocht.
Brazilië is er kennelijk klaar voor, helemaal klaar. Ik ook!

Perigo!

2010-07-01T13:21:00.000-07:00

Toen ik regelmatig in Frankrijk kwam, leerde ik een interessant verschil tussen de kijk van Fransen en Nederlanders op gevaar. Terwijl er in Nederland op bijvoorbeeld hoogspanningskasten ‘Levensgevaar’ staat, spreken de Fransen van ‘Danger de mort’ (als ik het me goed herinner). Het is maar hoe je het bekijkt.
Gisteren zat ik in de metro in Belo Horizonte, die overigens geheel bovengronds rijdt. De trein passeerde een transformatorkast en daarop las ik ‘Perigo de morte’, doodsgevaar. Hé, Franse invloed? Dat zou kunnen, want Belo Horizonte heeft verscheidene banden met La Douce France.

Maar een kilometer verderop passeerden we een ander transformatorhuisje en daarop zag ik een bordje met ‘Perigo de vida’, levensgevaar! Het is maar hoe je het bekijkt. Brazilianen zijn van alle markten thuis, dat blijkt maar weer.

Braziliaans kleingoed 4

2010-06-14T15:18:00.000-07:00

Burgemeester – Al een paar maal heb ik hier geschreven over de burgemeestersperikelen in Mariana, de stad waar ik nu bijna twee jaar woon. Degene die de verkiezingen eind 2008 had gewonnen, Roque Camello, is een jaar burgemeester geweest en in die tijd heeft hij vrijwel niets voor de stad gedaan. Vanwege ongeoorloofde activiteiten in verkiezingstijd liep er een proces tegen hem en dat heeft hij verloren.
Terezinha Ramos, de vrouw die op de tweede plaats was geëindigd, zou hem opvolgen, maar door allerlei formeel-juridisch geharrewar heeft het lang geduurd voordat zij eindelijk haar intrek in de Prefeitura, het gemeentehuis, kon nemen. Ook tegen Terezinha werd een klacht ingediend vanwege ongeoorloofde praktijken in de verkiezingscampagne. Zij schijnt te hebben gerommeld met betalingen, maar wat er precies aan de hand was, is me niet duidelijk geworden.
Laatst meldde een van de plaatselijke krantjes dat haar dagen geteld waren. Aan het einde van de week daarop werd er ineens veel vuurwerk afgestoken en er was een carreta, een optocht van toeterende auto’s. De aanleiding was dat Terezinha toch burgemeester mocht blijven. Haar aanhangers blij.
Maar korte tijd later bleek het loos alarm. Terezinha is inmiddels definitief vertrokken en nu is Raymundo Horta waarnemend burgemeester. Hij was voorzitter van de Câmara, de gemeenteraad. Ook tussen het vertrek van Roque Camello en het aantreden van Terezinha Ramos nam hij al even waar en toen werd hij meteen beticht van dingen die niet door de beugel kunnen. Nu hij opnieuw op de burgemeestersstoel zit, lijkt hij weinig speelruimte te hebben. De burgemeester schijnt hier van de gemeenteraad een zekere beleidsvrijheid te kunnen krijgen, maar de raad heeft volgens de krant bepaald dat die vrijheid voor de waarnemer nul komma nul is. Voor alles moet hij eerst met de raad overleggen.
Hoe het nu verder gaat is in Braziliaanse nevelen gehuld. In een interview met een van de plaatselijke krantjes liet Raymundo Horta weten in samenwerking met de gemeenteraad de situatie in Mariana flink te willen verbeteren. Maar hij voegde er ook aan toe dat niet duidelijk is hoe lang hij het burgemeesterschap mag waarnemen; de justitie schijnt zomaar opnieuw roet in het eten te kunnen gooien. Het leek er even op dat hij de periode tot de volgende burgemeestersverkiezingen (2012) zou uitzitten. Maar een paar dagen geleden vertelde iemand me te hebben gehoord dat er volgend jaar nieuwe verkiezingen komen. Soms blijkt zo’n gerucht loos alarm (zie boven), soms berust het op waarheid. We zullen zien.
En dan was de burgemeester van vóór Roque Camello, Celso Cota, vanwege de misstappen die hij samen met Roque had begaan, van zijn mooie nieuwe functie ontheven en waren hem voor een aantal jaren zijn politieke rechten ontnomen. Maar het lijkt wel of hier verschillende justities bestaan die het volstrekt met elkaar oneens zijn: Celso Cota heeft al zijn rechten teruggekregen.
Ik heb besloten niets meer te geloven.

Overheidsbeleid Toen ik in deze buurt kwam wonen vroeg ik aan een buurvrouw wanneer het afval wordt opgehaald. “Aan het eind van de middag”, werd me verteld, “maar je kunt het afval al vanaf ’s morgens aan de straat zetten”. Soms bleek het afval ’s avonds te zijn verdwenen, soms was het er de volgende ochtend nog, soms was er in de loop van de ochtend een vuilnisauto langs geweest. In de krant las ik dat een gemeenteraadslid had gesignaleerd dat het niet goed ging met de inzameling. “O ja, de tijden zijn veranderd”, kreeg hij ten antwoord, maar daarvan waren de inwoners niet op de hoogte gesteld. “Dat moeten ze dan maar raden?”, had hij verontwaardigd geantwoord.
Nu stond er in de krant een bericht over het nieuwe inzamelingsschema, maar er werd meteen bij gezegd dat het niet altijd lukt het schema aan te houden. Niet iedereen in deze straat heeft zo’n mooie vuilnismand als ik. Soms ligt dus ook hier een afvalzak kapot aan de stoeprand als niet de ophaaldienst maar een hond door de straat is gekomen.

Voetbal legt internet plat

2010-06-14T14:40:00.000-07:00

Dat het wereldkampioenschap voetbal afgelopen vrijdag begon, kon ik vooral goed merken aan internet. Vanaf de openingswedstrijd was mijn toch al trage ‘breedbandverbinding’ vrijwel onbruikbaar. Er was kennelijk zoveel internetverkeer dat er geen beweging meer in was te krijgen. E-mails kwamen tergend langzaam binnen en de ene na de andere site werd onvindbaar gemeld. Kennelijk neemt ook hier het TV-kijken via internet toe (al zag ik het zelf nog nergens) en het kan er ook best mee te maken hebben dat mobieltjes hier meer en meer tevens met TV zijn uitgerust. Vandaag las ik dat tijdens de eerste wedstrijd van Nederland ook een ernstige vertraging werd verwacht op het Nederlandse internet.
Morgenmiddag zal het wel helemaal niet meer te doen zijn, want dan speelt Brazilië zijn eerste wedstrijd, tegen Noord-Korea. Naar verwachting wordt het dan heel stil op straat, hoewel er ook in dit land nog heel wat mensen zijn die niet om voetbal geven en niet voor de TV plaatsnemen.
Ik heb al eerder gemerkt dat het met voetbalgekte wel meevalt in Brazilië. Men kan er wel enthousiast over worden, maar van verdwazing is geen sprake. Als een wedstrijd voorbij is, gaat men snel weer over tot de orde van de dag. Het is en blijft een spelletje en de Brazilianen zijn zich dat bewust.
Maar bij de TV ligt het anders. Je kunt in deze dagen sommige kanalen niet kiezen zonder opnieuw met het wereldkampioenschap te worden geconfronteerd. Meteen na een wedstrijd nemen twee commentatoren plaats op barkrukken en beginnen een bijna eindeloos tweegesprek, waarbij af en toe even wordt overgeschakeld naar een verslaggever in Zuid-Afrika of elders in Brazilië. Zulke commentatoren zitten erbij alsof ze belangrijk wereldnieuws bespreken. Ik herinner me hetzelfde uit Nederland. En ik betrap me er opnieuw op dat die mannen (soms ook vrouwen) op mij de indruk maken dat ze nooit echt volwassen zijn geworden, nooit het stadium van de jongensdroom te boven zijn gekomen.
Het Nederlandse voetbal is hier tamelijk populair, te oordelen naar de aandacht die het bij de commentatoren krijgt. Nadat Nederland had gewonnen werd de positie van het Nederlands elftal in het verslag van de volgende wedstrijd wel tien of twintig keer genoemd. Je hoeft hier ook niet verbaasd te zijn als Brazilianen die horen dat je uit Nederland komt namen van voetballers blijken te kennen. En dat zijn niet alleen Cruyff en Van Basten. Van de elftallen zijn met name Ajax en PSV bekend, uiteraard omdat daar Brazilianen een deel van hun carrière hebben doorgebracht. Verrast was ik wel dat mijn vaste contact bij een apotheek/drogisterij langzaam maar fout- en vrijwel accentloos de naam van Pieter van den Hoogeband uitsprak; die bleek hij op TV te hebben zien zwemmen en de wijze waarop hij over hem sprak maakte duidelijk dat hij hem hoog waardeerde.

Bovenaan: het kalendertje voor op de koelkast dat de beste pizzaboer van Mariana deze maand met elke pizza meestuurt.

Mijn vliegende have

2010-06-02T07:57:00.001-07:00

Iemand schreef me omstreeks mijn verhuizing: ik hoop voor je dat de vogels meeverhuizen. Het ziet er naar uit dat die wens in vervulling is gegaan. Ik hing, nog vóór de verhuizing, een bebedouro op en vrijwel meteen kwam daar een beija-flor-tesoura op af, een kolibri van dezelfde soort die de bebedouros op de veranda van het andere huis als zijn persoonlijke bezit beschouwde. Ook de cambacicas of suikerdiefjes waren snel van de partij en af en toe liet zich de sierlijkste van de beija-flores, de rabo-branco of witstaartkolibri zien en af en toe een heel kleine kolibri, de besourinho-de-bico-vermelho. Tussen de bananen in de plantenbak stond al een voedertafel en zodra ik daar een banaan en een halve mamão of papaya neerlegde, verschenen eerst de sanhaçus-cinzentos, vrijwel meteen ook sanhaçus-de-coqueiro, de saíra-amarela, sanhaçus-de-encontro-amarelo en een bem-te-vi. Helaas verschenen ook mieren in soorten en maten aan de bebedouros en op de voedertafel. Ruim een week geleden waren er ineens twee gasten die we nog niet eerder hadden gezien: een paartje sabiá-do-campo, die wel wat wegheeft van de sanhaçus, maar wat groter is.
Gisterenochtend riep Daniele me met een stralend gezicht naar de keukendeur. Ik had geen idee wat me te wachten stond. Ze keek omhoog en daar zat, op een balk van het afdak bij de keuken, een uiltje een uiltje te knappen! Schielijk de camera opgehaald en, in de hoop dat de vogel er niet van zou schrikken, een aantal foto’s gemaakt. Hij hield ons goed in de gaten, maar hij ging niet op de vleugels. Het zag er naar uit dat hij de dag min of meer slapend op de balk zou uitzingen.
Maar aan het begin van de middag had hij ineens zijn hielen gelicht, met achterlating van een flinke drol op de plavuizen vloer. We zijn benieuwd of het een eenmalig bezoek was of dat hij nog eens terugkomt. Vandaag was hij er niet. Voor de liefhebbers: het was niet moeilijk hem te determineren als de corujinha-de-mato, letterlijk vertaald het bosuiltje.

Nog even de Braziliaanse, de wetenschappelijke en de Nederlandse namen van alle genoemde vogels:
Beija-flor-tesoura – Eupetomena macroura – Zwaluwstaartkolibrie
Rabo-branco-acanelado – Phaethornis pretrei – Brilheremietkolibri
Besourinho-de-bico-vermelho – Chlorostilbon (aureoventris) lucidus – Goudbuik-smaragdkolibri
Cambacica – Coereba flaveola – Suikerdiefje
Sanhaçu-cinzento – Thraupis sayaca – Blauwgroene tangare
Sanhaçu-do-coqueiro – Thraupis palmarum – Palmtangare
Sanhaçu-de-encontro-amarelo – Thraupis ornata – Goudschub-tangare
Saíra-amarela – Tangara cayana – Sabeltangare
Bem-te-vi – Pitangus sulfuratus – Grote Kiskadie
Sabiá-do-campo – Mimus saturninus – Campos-spotlijster
Corujinha-de-mato – Megascops choliba – Choliba-schreeuwuil

Zo veilig mogelijk reizen in Brazilië (of elders) 1

2010-05-19T14:04:00.000-07:00

Is reizen in Brasil gevaarlijk? Het kán gevaarlijk zijn. Net zoals je in Amsterdam en Rotterdam, in Rome en Napels, in New York en Peking, in Djakarta en Kaapstad goed op je hoede moet zijn, moet je dat hier ook. Toen ik een taxichauffeur in Rio de Janeiro eens vroeg wat hij van de criminaliteit in zijn stad vond, zei hij: ach, criminaliteit hóórt nu eenmaal bij grote steden. Daar moest ik hem meteen gelijk in geven.
Grappig is dat Brazilianen in één van de grote steden je graag waarschuwen voor een andere grote stad. Toen ik in São Paulo was, werd me bezworen niet naar Rio de Janeiro te gaan, “want dáár is het zo gevaarlijk”! En toen ik in Rio was en vertelde dat ik naar São Paulo zou doorreizen, werd me gevraagd: “moet dat echt, want dáár is het zó gevaarlijk”. Daardoor leerde ik hier te relativeren.

Je kunt toeristen tegenkomen die in Brasil vervelende ervaringen hebben opgedaan. Mensen die bestolen zijn, die zijn afgezet door een taxichauffeur, die op een terras of in een nachtclub werden gedrogeerd en letterlijk en/of figuurlijk uitgekleed. Ik heb het zelf gelukkig niet meegemaakt, op één klein voorval na, van twee lieden in Rio de Janeiro die zich bij het tourniquet bij de busconducteur langs mij wurmden en probeerden mijn zakken te rollen. Dat is overigens al bijna tien jaar geleden.

Wel kan ik uit eigen ervaring positieve voorbeelden geven. Dat drie heren me tijdens een concert in Salvador de Bahia mijn paspoort en adresboekje kwamen aanbieden, nadat ik die in het donker ongemerkt in een onverlicht evenemententoilet was verloren. Van de reisgenote die ineens haar horloge kwijt was, ook in Salvador, waarop iedereen reageerde: gestolen! Maar toen ze terugging naar de plek waar ze het voor het laatst had gezien, bleek het keurig voor haar klaar te liggen. Iemand die een rondreis door Brasil had gemaakt vertelde me dat een reisgenote na aankomst in Paraty haar portemonnee kwijt was, kennelijk uit haar tas gevallen in de bus, die inmiddels was doorgereden naar Rio de Janeiro. Toen ze twee dagen later op het busstation van Paraty verschenen, stormde er iemand met haar portemonnee op haar af. Er zat een fotootje van de eigenares in en ze hadden twee dagen lang naar haar uitgekeken. Geen cent was verdwenen.
Je hoeft ook niet raar op te kijken als Brazilianen een oogje in het zeil houden als ze een buitenlander zien. Het is me meer dan eens overkomen dat ik werd gewaarschuwd om bijvoorbeeld mijn rugzakje op mijn borst te dragen, om het tasje met mijn camera diagonaal over de borst te hangen zodat het minder gemakkelijk kan worden weggegrist, om op te passen voor bepaalde straten of wijken.
Daarentegen vertelden Brazilianen in Rio me dat ze tijdens een reis door Europa Amsterdam hadden aangedaan. Binnen 24 uur was al hun bagage uit de kamer in een niet zo goedkoop hotel verdwenen.

Wat ik hier maar mee wil zeggen: laat je niet aanpraten dat reizen in Brazilië veel onveiliger is dan in andere landen die bij toeristen in trek zijn. Net zo goed als je in Florence kunt worden uitgekleed kan je dat ook in Brazilië gebeuren. Maar de kans daarop is hier vermoedelijk niet heel veel groter dan elders.
De criminaliteit in Rio de Janeiro zal zeker ernstiger zijn dan in Amsterdam (al krijg ik de indruk dat het er daar ook beslist niet beter op wordt), maar Rio is zo enorm groot dat je niet per definitie met die criminaliteit te maken hoeft te krijgen. Zulke situaties lijken in en door de media meestal ernstiger en omvangrijker dan ze in werkelijkheid blijken te zijn. En een wet van Meden en Perzen in élk buitenland is: ga niet op avontuur op een plek waarvan je kunt vermoeden dat het er onveilig kan zijn.

Reizen is per definitie een tijdverdrijf waarbij je risico loopt. We hebben het allemaal weleens gehoord: als je geen risico wilt lopen, blijf dan thuis – en dan zul je zien dat het plafond naar beneden komt. Neem daarom een paar regels in acht die ik heb opgeschreven met het oog op veilig reizen in Brasil – en waarbij je Brasil net zo goed kunt vervangen door elke andere toeristische trekpleister.

Zo veilig mogelijk reizen in Brazilië (of elders) 2

2010-05-19T13:29:00.000-07:00

1 Reis niet met dure of duur uitziende spullen, zoals juwelen, horloges, zonnebrillen van een duur merk, opvallende camera’s, luxe mobiele telefoons.

2 Kan het echt niet anders dan dat je dure spullen meeneemt, laat die dan zo weinig mogelijk zien.

3 Reis niet met duur uitziende koffers of een opvallend mooi rugzakje. Als het niet anders kan, laat ze dan achter op je logeeradres en neem ze alleen in een taxi mee.

4 Stop spullen zoals een fototoestel in een tasje met een draagband die je diagonaal over je schouder en onder je andere oksel kunt dragen.

5 Heb je beslist een rugzakje nodig, gebruik er dan één dat zo min mogelijk opvalt en – belangrijk – draag het op kritieke plaatsen (bus, metro, drukke winkelstraten, shopping, wachtrij) op je borst.

6 Nog beter: stop spullen die erop duiden dat je toerist bent (camera, reisgids, taalgids) in een boodschappentas van een Braziliaanse supermarkt. Dan lijkt het erop dat je boodschappen hebt gedaan en valt je tas minder op.

7 Probeer je te gedragen alsof je je op je gemak voelt in Brazilië. Wees niet bang, dan straal je dat ook niet uit en trek je minder aandacht.

8 Vooral als je langere tijd door Brazilië wilt reizen, kan het handig zijn een fotokopie van je paspoort mee te nemen. Vervolgens steek je de kopie bij je en laat je het origineel achter in de kluis van het hotel of op je logeeradres. [Bij een cartório (soort notariskantoor) kun je die kopie eventueel laten waarmerken (wel even het origineel laten zien).]

9 Gebruik voor je paspoort, bankpasje e.d. bij voorkeur een tasje dat je onder je kleren kunt dragen, bijvoorbeeld in je broek of rok.

10 Hetzelfde geldt voor je rijbewijs, als je dat wilt meenemen. Wil je in Brazilië achter het stuur, haal dan bij de ANWB een internationaal rijbewijs.

11 Probeer je zo te kleden dat je ook met je kleren niet bijzonder opvalt. Een Braziliaans T-shirt valt óf niet op óf een Braziliaan kan het waarderen.

12 Gebruik zo veel mogelijk goede (sport- of wandel)schoenen. Dat is comfortabeler op de vaak slecht geplaveide Braziliaanse stoepen én je kunt je er sneller mee uit de voeten maken.

13 Stop een biljet van bijvoorbeeld 20 real in je broek- of jaszak, zodat een zakkenroller of andere belager snel iets vindt waarmee hij tevreden kan zijn. Grote kans dat hij dan meteen de benen neemt.

14 Vermijd zoveel mogelijk in je eentje toeristische trekpleisters te bezoeken, zoals de boulevard van Copacabana in Rio de Janeiro. Ga er alleen met een groepje, een gids of een Braziliaanse kennis naar toe of per taxi. ’s Avonds en ’s nachts moet je er liever helemaal uit de buurt blijven.
(En vergeet niet dat Copacabana wel het bekendste strand van Brazilië is, maar beslist niet het mooiste.)

15 Bezoek je een vreemde stad, vraag dan in je hotel waar je wel of niet veilig naar toe kunt gaan.

16 Mocht je toch door een kwaadwillend iemand worden belaagd, laat dan je bezittingen meenemen en verzet je niet. Dan heb je de meeste kans dat je er zelf ongeschonden vanaf komt.

17 Neem van iemand die je niet goed kent geen consumpties aan. Kwaadwillenden willen je misschien drogeren om je daarna te beroven. Ook een kauwgummetje kan gedrogeerd zijn, zoals ik van een goede vriend hoorde. Als je op een terras of in een café iets eet of drinkt, laat je consumptie dan niet even alleen.

18 Wees terughoudend met het geven van informatie over je verblijfplaats aan mensen die je niet goed kent.

19 Heb je met je digitale camera belangrijke foto’s of video’s gemaakt, haal de geheugenkaart dan uit de camera. Dat kaartje kun je gemakkelijk ergens wegstoppen (broekzak, binnenzakje van een tas). Bij diefstal van je camera ben je dan niet meteen je foto’s/video’s kwijt.

(Met dank aan Bert Ernste en Jan Willem Dam voor hun commentaar en aanvullingen.)

De foto's spreken voor zichzelf, denk ik. Het hangslotje aan de rugzak wil zeggen: als je het dieven lastig maakt, verklein je de kans dat ze jou en je spullen uitkiezen.

Heerlijk, dat eigen huis

2010-05-04T11:32:00.000-07:00

Ruim anderhalve week woon ik al in mijn eigen huis en het eerste minder positieve aspect moet ik nog tegenkomen. Tot nu toe bevalt alles uitstekend, ook de eigentijdse douches die ik heb laten installeren en de door een smid vervaardigde afvalmand (zie foto’s). Vooral met die mand ben ik zeer tevreden. In het vorige huis moesten we het afval in plastic boodschappentasjes aan het hek hangen of zodanig op de stoep plaatsen dat de kans klein was dat een hond erin ging snuffelen. Eenmaal kwam er pardoes een kudde koeien zonder begeleider door de straat en werd het ene afvaltasje na het andere uiteen gereten. Nu bied ik mijn afval aan in de stalen mand; dat biedt meer garantie tegen ongewenste gasten en het ziet er een stuk netter uit.

De nieuwe douches geven een veel bredere straal water dan de standaarddouches en ik heb voor de iets duurdere uitvoering met turbo gekozen, wat voor een grotere waterdruk zorgt.
Wat mij verder heel goed bevalt is dat het hier zo’n schone en rustige wijk is. Als er eens overmatig geluid is te horen komt het van een auto of motor die reclameboodschappen de wereld in werpt. En er is hier één hond(je), van de overburen, dat alleen af en toe blaft om gedag te zeggen. Wat geluid betreft, is het hier bijna het paradijs, zeker voor een rumoerig land als Brazilië.

Het vorige huis had stalen ramen en deuren. Die ramen waren niet alleen aan de kleine kant, ze konden ook maar beperkt open. In mijn eigen huis geniet ik van houten ramen en deuren en van veel licht en lucht doordat die ramen geheel zijn open te klappen. Bovendien ziet het huis er door al dat hout een stuk vriendelijker en warmer uit. Momenteel is de klusjesman met zijn vrouw bezig de luiken te vervangen; die waren voor een groot deel door regen verzakt en verweerd. Vorige week hebben zij zeven binnendeuren vervangen door exemplaren van een zware houtsoort, die ook goed tegen termieten bestand is.
De verhuisdozen die uit Nederland waren gekomen en die de sporen droegen van hun wereldreis zijn inmiddels al bijna allemaal opgevouwen om door de kartonverzamelaars te worden opgehaald. Ik heb het idee dat ik nooit meer opnieuw zal hoeven te verhuizen; dat geeft me een uitstekend gevoel.

Op de foto boven een raam met de nieuwe luiken, nog niet gevernist. Vervolgens de afvalmand en ten slotte een raam met de zichtbaar oudere luiken, met inzicht in de eetkamer.

Ergerlijk

2010-04-24T08:09:00.000-07:00

Eergisteren ben ik verhuisd. Het verliep allemaal prima. Om negen uur verscheen de verhuisploeg, drie man sterk, en om twaalf uur namen we afscheid bij mijn nieuwe huis. Vannacht uitstekend geslapen en vanochtend begroet door de volle zon die via de gesloten luiken strepen licht naar binnen schoot.
Maar ergerlijk is het wangedrag van de telefoonmaatschappij Telemar, die zich tegenwoordig ook Oi noemt. Vorige vrijdag gebeld om de verhuizing aan te vragen; die zou met drie werkdagen worden uitgevoerd, vanwege de feestdag op 21 april dus precies eergisteren. Eergisterenmiddag gebeld of het inderdaad geregeld was. Andere functionaris aan de lijn, die begon over een openstaande rekening. Kon helemaal niet, omdat alle rekeningen al meer dan een jaar automatisch worden geïncasseerd! Het zou gaan om een rekening uit de tijd dat ik hier een half jaar woonde, in 2007, in verband met internet. Daar heb ik al een paar maal extra rekeningen over betaald, ik kreeg de verzekering dat ik echt al mijn schulden had voldaan en eenmaal kreeg ik zelfs iets teruggestort. Nu opnieuw levert die gammele administratie een zogenaamd openstaande rekening op. En al zou het gaan om internet, ik krijg toch ook geen telefoon totdat mijn complete saldo op nul staat. Ik kon die nota gisteren in een internetcafé laten afdrukken. Als ik kon aantonen dat ik al betaald heb … Maar omdat het leven zonder telefoon en internet ook hier heel lastig is, heb ik maar weer bijna 30 reais betaald. Daarna zal ik eens een brief schrijven. Ik geloof dat ik het hier al eens schreef: het is precies hetzelfde als met KPN en alle andere providers.
Gelukkig doet mijn espressomachine het zonder internet of telefoon, zodat ik voor mijzelf een bakje troost kon maken. Dit bericht bereikt de buitenwereld via een internetcafé. De komende dagen zal ik er het zwijgen toe doen.

De Tuin van de Niet-getrouwen

2010-04-20T15:30:00.001-07:00

Op 22 april verhuis ik naar mijn eigen huis in de wijk Jardim dos Inconfidentes. Die naam betekent, zoals sommigen al wisten of vermoedden, Tuin van de Niet-getrouwen. Dat klinkt niet erg positief, maar Inconfidentes is een soort geuzennaam. Hij verwijst naar een groep vooraanstaande inwoners van de deelstaat Minas Gerais die omstreeks 1790 voorbereidingen troffen om van hun deelstaat een onafhankelijke natie te maken met als staatsvorm de republiek. De ideeën van de Franse Revolutie speelden daarbij een rol. Tot de groep behoorden dichters, geestelijken, militairen, de eigenaar van een goudmijn en landeigenaren.
Niet voor iedereen waren de ideële motieven het belangrijkst. Een gewichtig element was het feit dat de Portugese Kroon eiste dat elke afzonderlijke regio in de goudstreek jaarlijks een vaste hoeveelheid goud zou leveren. Dat was een toenemend probleem doordat het goud, dat in Minas Gerais zo rijkelijk was gedolven, uitgeput dreigde te raken. Was er te weinig goud beschikbaar om de voorgeschreven hoeveelheid aan de Kroon te leveren, dan moest het worden aangevuld met andere kostbaarheden. Deze Derrama, zoals de gehate schatplicht heette, werd geïnd door soldaten die elk huis binnenvielen en kostbaarheden tot de gewenste waarde meeroofden.

De samenspanning met de naam Inconfidência Mineira werd verraden door één van de Inconfidentes zelf, Joaquim Silvério dos Reis, die hoopte dat hij met zijn Judasdaad de schuld kon afkopen die hij bij de Kroon had. Twaalf leidende figuren van de beweging werden ter dood veroordeeld, maar van elf van hen werd de straf omgezet in verbanning naar Portugese koloniën in Afrika.

Alleen de vaandrig Joaquim José da Silva Xavier, die als leider van de Inconfidentes wordt gezien, eigenlijk de maatschappelijk minst hooggeplaatste van het gezelschap, werd, 45 jaar oud, werkelijk ter dood gebracht, op 21 april 1792 in Rio de Janeiro, waarna zijn hoofd werd opgespietst in Ouro Preto en zijn gevierendeelde lichaam als afschrikwekkend voorbeeld naar verschillende andere plaatsen langs de weg van Rio de Janeiro naar Ouro Preto werd gestuurd. Soms wordt verteld dat het decreet tot omzetting van de straf van Da Silva Xavier net te laat arriveerde om de voltrekking van het doodvonnis te voorkomen, maar in andere geschiedschrijving is daarvan geen sprake.

Een roemloos einde werd het niet. De Inconfidência Mineira heeft een ereplaats in de Braziliaanse geschiedenis gekregen. Al ging het de Inconfidentes er alleen om de deelstaat Minas Gerais onafhankelijk te maken (van een nationaal Braziliaans saamhorigheidsgevoel was nog geen sprake), ze werden toch de voorlopers van de nationale onafhankelijkheid, die overigens pas ongeveer een halve eeuw later werd gerealiseerd door een lid van de Portugese Kroon, die vanuit Rio de Janeiro Brazilië bestuurde. Deze vorst, Dom Pedro de Alcântara, werd teruggeroepen naar Lissabon, maar hij had zozeer wortel geschoten in Brazilië dat hij niet meer naar Europa terug wilde en zijn deel van het Portugese rijk onafhankelijk verklaarde en zich later tot keizer Pedro I liet kronen.

De vaandrig Joaquim José da Silva Xavier had zich niet alleen als militair verdienstelijk gemaakt. Al op elfjarige leeftijd was hij wees geworden en hij werd vervolgens opgevoed door een peetvader, die actief was als cirurgião (arts). De jonge Da Silva Xavier had een hele reeks beroepen en betrekkingen, tot hij militair werd. Zo beoefende hij ook elementaire tandheelkundige zorg, waaraan hij zijn apelido of roepnaam Tiradentes, de Tandentrekker, dankt.

Onder die naam kent elke Braziliaan hem en menige stad in Brazilië heeft een plein of een hoofdstraat naar hem genoemd. Zo heeft Rio de Janeiro zijn Praça Tiradentes, net als Ouro Preto, de zusterstad van ‘mijn’ Mariana. Vanaf dat plein kijkt de voorman van de Inconfidência Mineira als standbeeld vanaf een hoge sokkel uit op het monumentale gebouw waarin het Museu da Inconfidência is gehuisvest, met een erezaal voor de Inconfidentes. Ouro Preto, dat op de werelderfgoedlijst van de Unesco staat, is mede daarom vaak het centrum van officiële herdenkingen.
Tiradentes werd geboren in een stadje dat ook tot de belangrijke vindplaatsen van goud behoorde. Die plaats kreeg later de naam Tiradentes en ik schreef er al eerder over op dit weblog (16-08-2008).

De dag waarop Tiradentes ter dood werd gebracht, 21 april, is nu een nationale gedenkdag. Het is een feriado, een vrije dag waarop de meeste winkels en alle overheidsdiensten zijn gesloten.
Dat Inconfidentes nu een erenaam is, mag blijken uit het feit dat niet alleen veel instellingen in deze contreien de naam hebben geadopteerd, maar ook hotels, winkels, café's, tot snackbars aan toe. De regio waarin ik woon draagt eveneens de naam Inconfidentes en de maatschappij waarbij ik een ziektekostenverzekering heb, noemt zich darom Unimed Inconfidentes.

Bovenaan een portret van Tiradentes (maker onbekend), daaronder een schilderij van zijn terechtstelling van de hand van Francisco Aurélio de Figueiredo e Melo.

Taal en teken

2010-03-31T17:23:00.000-07:00

Nu ik bezig ben met het opknappen en inrichten van een huis, krijg ik bijna dagelijks te maken met nieuwe aspecten van de Braziliaans-Portugese taal. En met de talrijke verschillen tussen het Portugees van Portugal en dat van Brazilië. Als ik een woord niet ken, neem ik vaak mijn toevlucht tot de Portugees-Nederlandse en Nederlands-Portugese woordenboeken van Prisma, waaraan mijn goede vriendin Karolien van Eck zo’n onmisbare bijdrage heeft geleverd. Meer en meer merk ik daarbij hoeveel onverwachte verschillen er tussen het Portugese en Braziliaanse Portugees bestaan.

Ik wilde een boormachine kopen en bij voorkeur een klopboor. Op internet vond ik een groot aanbod van furadeiras, elektrische boormachines. De meeste daarvan heten furadeira de impacto en ik vermoedde dat het Portugees voor klopboor is. Maar in het Prismawoordenboek kon ik het woord furadeira helemaal niet vinden, laat staan furadeira de impacto. Een boormachine blijkt in Portugal berbequim te heten, een woord dat in mijn Míni Houaiss Braziliaans woordenboek volstrekt afwezig is. Inmiddels ben ik er wel achter dat de furadeira de impacto die ik gisteren kocht inderdaad een klopboor is. (Hoe die in het Portugese-Portugees heet, heb ik niet kunnen vinden.)

Ik moet in hoog tempo nieuwe begrippen leren en verborgen kennis boven water zien te halen. Een afzuigkap is hier in verschillende soorten te koop. Een mooie, vrijwel steeds van roestvrij staal (hier ook: inox), met een soort schoorsteenmodel, heet coifa. Ik koos een gewonere afzuigkap die hier depurador (reiniger) heet. Dat kan een circulatiemodel zijn, maar ook een exaustor, die de luchtjes en dampen van het fornuis naar buiten wegwerkt. De mijne combineert beide functies. Maar daarvoor moest ik wel een duto de exaustão zien te bemachtigen, een flexibele buis die naar buiten leidt (denk bij duto aan viaduto, viaduct!). Het zou mooi zijn als ik het allemaal voor altijd zou kunnen onthouden, maar helaas …

Ook nu loop ik op tegen het feit dat sommige woorden verraderlijk op elkaar lijken, terwijl ze helemaal niets met elkaar te maken hebben. Een plug, zo’n plastic ding waar je een schroef in kunt draaien, heet een bucha (spreek uit: boesjaa). Een Braziliaan lacht zich rot als hij merkt dat ik goed moet nadenken om niet bruxa (spreek uit: broesjaa) te zeggen, wat heks betekent.
De boor die ik nodig heb om een gaatje voor de bucha te maken heet broca, en dat is maar weer één letter verwijderd van boca, mond. (Eigenlijk niet zo gek, bedenk ik me nu, want dat boorgat heeft wel iets van een mond.)

Het is grappig en lastig tegelijk, deze taal(eigen)aardigheden. Ik wen wel aan bepaalde woorden, zoals de dagen van de week. Vroeger moest ik goed nadenken: quarta-feira (letterlijk ‘vierde markt’) is woensdag en quinta-feira dus donderdag. Nu mag je me ’s nachts wakker schudden en de kans is klein dat ik me vergis.
Maar waar ik vermoedelijk tot mijn laatste snik bij moet nadenken, dat is het verschil tussen lenço, zakdoek, en lençol, laken. In het hoofd van een Braziliaan komt het gewoon niet op dat ik ze kán verwarren. Maar voor mij lijken ze te veel op elkaar om ze niet door elkaar te halen.
Toen ik voor het eerst in Mariana kwam, in 1997, had ik griep. Mijn papieren zakdoekjes waren snel op en ik strompelde naar de dichtstbijzijnde apotheek. Met een snotterende neus vroeg ik om lençois-de-papel (lençois is het meervoud van lençol), papieren lakens, en ik heb zelden zulke vragende blikken in Braziliaanse ogen gezien. Na een tijdje lukte het me duidelijk te maken wat mijn snotneus nodig had en toen antwoordde men opgelucht: lenços de papel, papieren zakdoeken. Ook nu moet ik nog steeds nadenken en beredeneren: lençol heeft meer letters dan lenço, een laken is groter dan een zakdoek …

Laatst had ik mijn vriend Jan Willem Dam op bezoek en in een gesprek met een Braziliaanse probeerden wij duidelijk te maken waarmee wij moeite hebben in het Portugees. Voor het Nederlandse werkwoord 'zijn' kent het Portugees twee woorden: ser en estar. Het woord ser wordt gebruikt voor bijvoorbeeld dingen die niet zo veranderlijk zijn: ela é (vorm van ser) professora, zij is lerares; ela é bonita, zij is een schoonheid; maar: ela está (vorm van estar) muito bonita hoje, zij ziet er vandaag heel mooi uit (in tegenstelling tot gisteren bijvoorbeeld). Voor Nederlanders die Portugees leren, is dat verschil soms een crime. Ik hoorde een Braziliaan van zijn jonge dochter zeggen dat ze verwend was: ela é mimada! Ik zei: dat verandert wel weer, dus ik zou zeggen: ela está mimada. Maar nee, het ging om een karaktertrek en dan moet het een vorm van ser zijn, werd me uitgelegd. Af en toe geef ik het op.
Maar wat ik me realiseerde in dat gesprek met Jan Willem en de Braziliaanse, was dat het voor Brazilianen absoluut geen enkel punt is. Zij leren als kind dat het werkwoord ser bestaat en wanneer je dat gebruikt en ze leren dat het werkwoord estar bestaat, net als nog veel meer andere werkwoorden. Voor hen zijn dat geheel verschillende begrippen; het komt niet in hen op dat het voor anderen twee vormen kunnen zijn van het ene werkwoord ‘zijn’. Hoezo hebben buitenlanders er moeite mee ser en estar niet te verwarren?
Soms zou ik wel als Braziliaan opgegroeid willen zijn.

Aardige verwikkelingen

2010-03-30T15:52:00.000-07:00

Eerder schreef ik al dat ik in mijn eigen huis stopcontacten met randaarde heb laten aanleggen. Dat is hier in Brazilië niet zo’n standaardvoorziening als in Nederland. In mijn huurwoning, toch helemaal niet zo oud, is van randaarde geheel geen sprake. Vooral met het oog op het blijvend welzijn van mijn computer vind ik het belangrijk over minstens één randgeaard stopcontact te beschikken; vandaar de aanleg in het nieuwe huis.
De elektriciën stelde een boodschappenlijstje voor me samen en daarmee toog ik naar de Constrular, één van de grotere bouwmarkten in Mariana. Ik kocht er onder andere een plastic buis van drie meter lang, een plastic bocht, een grote rol koperdraad met groene isolatie (de kleur voor een aardleiding in Brazilië), een klem om de draad te bevestigen aan een koperen staaf die ik elders haalde en vier stopcontacten met randaarde.
Uit een TV-spotje van ruim een jaar geleden wist ik dat er een nieuw genormaliseerd stopcontact is en de bouwmarkt bood me dat aan. Maar de elektriciën wees me er later op dat mijn apparaten allemaal nog oudere stekers hebben en die hebben nog geen weet van de nieuwe normen. Terug naar de bouwmarkt dus, maar daar kon ik de nieuwe contactdozen alleen maar inleveren, want de oudere modellen verkoopt men er niet meer. Pas bij de tweede winkel waar ik daarna aanklopte, bleek men nog de oude versie volop in voorraad te hebben.
Dat randaarde hier nog weinig gebruikelijk is en weinig indruk maakt, werd me duidelijk toen ik bij de Constrular vertelde dat ik voor mijn oudere stekers dus graag een oud model contactdoos wilde hebben. De verkoper bood me een ‘oplossing’ aan in de vorm van een driewegsteker (benjamim in het Braziliaans) van bijgaande foto. Die biedt extra openingen voor de derde pen van oude en nieuwe randaardestekers, maar zonder dat die derde pen contact met de aarde krijgt! Een echte oplossing-van-niks dus.
Kennelijk is het gebruik van driewegstekers hier heel normaal, want ook de elektricien toonde me er één. Hij wees dat als oplossing af, vertelde hij, omdat het gevaarlijk kan zijn drie stekers aan één zo’n benjamim te hangen; geen woord over het feit dat er van aarding dan helemaal geen sprake meer is.
De massieve koperen staaf is in de plantenbak met de bananenbomen drie meter de grond in gegaan. Volgens de elektriciën is dat voldoende. Ik hoop dat ik erop kan vertrouwen.

Koop- en prijswijs worden in Brazilië

2010-03-24T15:44:00.000-07:00

In mijn nieuwe huis hier in Mariana wordt hard gewerkt. Vanmiddag trof ik er de schilder aan met zijn hulpje en de elektriciën met een maat. Aan de schilder was te zien dat hij met de plafonds bezig was, want hij had een wit-bespikkeld gezicht. Zijn kameraad was met bruine vernis in de weer, maar dat liet geen zichtbare sporen na, omdat zijn huidskleur van nature al op vernis lijkt.
De elektriciën is heel nieuwsgierig. Ik vroeg hem in de copa of eetkamer mijn Titaniumlamp op te hangen, de lamp die er uitziet als het skelet van een vliegtuigvleugel en die ik met gekleurde strips van kleur kan laten veranderen. Zoiets kennen we in Brazilië niet!, liet hij me weten, en hij was pas weer in voor iets anders toen we de lamp uitvoerig hadden verkend.
Ik rijd nu al drie dagen rond tussen mijn huidige huis, het nieuwe huis en winkels van bouwmaterialen en dergelijke. Dan is er ineens meer massa corrida of plamuur nodig, dan weer een bredere roller (rolo espuma) of schildersplakband (fita de crepe). Gisteren moest ik verkeerde wandcontactdozen (tomadas) ruilen. De elektricien legt vier randgeaarde stopcontacten aan, hier nog geen standaardvoorziening. Ik had vier van die contactdozen gekocht, van het nieuwe standaardmodel dat enige tijd geleden verplicht is geworden. Maar de elektriciën legde me uit dat mijn apparatuur van oudere stekkers is voorzien en niet in de nieuwe contactdozen past. De man in de winkel wilde me driewegstekers (benjamins) verkopen, maar beide typen daarvan hadden geen aardcontacten. Bovendien was ook de elektriciën van mening dat driewegstekers alleen maar topzware en gevaarlijke constructies opleveren. In de derde winkel waar ik het probeerde bleken nog contactdozen van het oude model beschikbaar.
Vandaag ging ik op stap voor een spiegel (espelho) met verlichting boven een wastafel en een buitenmodel bril voor een closetpot (vaso), voor twee douches (duchas) en een nieuwe afzuigkap (coifa of (circulatiemodel) depurador). Ik leer in een aardig tempo nieuwe woorden en begrippen, voor zover mijn oude hoofd in staat is het allemaal een beetje te onthouden (wat tegenvalt).

In de loop van mijn verblijf in Brazilië heb ik geleerd hoe je in de gaten kunt houden of je reële prijzen betaalt en niet wordt getild omdat je wordt aangezien als de gringo wiens geld niet op kan. Ik liep duidelijk tegen dat probleem aan toen ik op zoek ging naar een huis. Ik kreeg, ook van wijlen mijn vriend Augusto, prijzen te horen die me voor Brazilië en Mariana veel te hoog leken. Maar hoe krijg je daar een beetje vat op? Gelukkig bleek één van de makelaars hier een site op internet bij te houden waarop prijzen te vinden zijn (inmiddels zijn het er twee). Die gaven in ieder geval een indruk van de vraagprijzen, al leken die me dus aan de hoge kant. Dank zij de prijzen op die site wist ik dat een bepaald huis me voor een veel te hoge prijs was aangeboden. Niet voor niets zei de aanbieder, direct na het noemen van de vraagprijs, met een verontschuldigende blik: daar valt over te praten, hoor.
Internet blijkt hier een uitstekend middel om de prijzen te democratiseren. Er zijn verschillende grote warenhuisconcerns die ook een enorme webwinkel exploiteren en daar is bijna alles te koop. Zou ik hier zonder voorkennis naar een winkel gaan, dan zijn er twee mogelijkheden: men vraagt me gewoon de prijs die elke inwoner van Mariana zou moeten betalen (soms duidelijk meer dan in de grote stad) of men probeert me als gringo een poot uit te draaien. Gelukkig gebeurt dat laatste me nog nauwelijks. Ik kijk eerst op internet, maak eventueel een afdruk van een aanbieding die ik daar tegenkom en stap daarmee naar een plaatselijke winkelier. Tot mijn eigen verbazing blijken die internetprijzen meestal geen probleem voor de plaatselijke middenstand. Vanmiddag toonde ik op zoek naar een douche een aanbieding van internet en de mevrouw in de winkel zei: ik denk dat ik wel een interessante offerte voor u kan maken!
Toen ik hier voor het eerst voor een half jaar neerstreek, wilde ik de plaatselijke middenstand steunen met mijn noodzakelijke inkopen. Toen de harddisk van mijn laptop de geest gaf, kocht ik een PC bij een plaatselijke computerboer (dat woord gebruik ik met opzet). Dat zal ik beslist geen tweede keer doen, want ik bleek meteen duur leergeld te hebben betaald. Nadat ik de volle prijs vooruit had betaald, moest ik weken wachten en toen de PC eindelijk kwam, ontbraken er essentiële onderdelen. Die volgden wel, de één na de ander, maar inmiddels wist ik dat ik via internet voor tweederde van de prijs een merk-PC had kunnen kopen in plaats van (vermoedelijk illegale) import uit Paraguay, met een illegale Windowsversie en een ventilator die me bijna de kamer uit brulde. Helaas zijn hier nog mensen die denken dat de plaatselijke leveranciers het wel bij het rechte eind zullen hebben en die dus veel te veel betalen. Misschien dat het door internet een beetje gaat veranderen.

Om het verhaal even compleet te maken: in het begin kreeg ik dingen die ik nodig had soms aangeboden van familieleden of vrienden van kennissen, ‘voor een vriendenprijs’. Dat gebeurde me bijvoorbeeld met een ventilatorkacheltje. Een tante van een kennis had er één over, nog nieuw in de doos. Ik mocht hem wel even op proef gebruiken. Voor tachtig reais kon ik het ding overnemen. Ik keek op internet, zag hem voor dezelfde prijs en zelfs voor iets minder spiksplinternieuw aangeboden. Aan de doos en de gebruiksaanwijzing was goed te zien dat het kacheltje al menigmaal uit de verpakking was gehaald. Uiteindelijk kreeg ik het ding voor zestig reais. Idem dito met een mobieltje, zo goed als nieuw, van het merk Motorola. Ik stond erop de gebruiksaanwijzing erbij te krijgen. Die heb ik uiteindelijk van internet moeten downloaden. En degene die me destijds het aanbod overbracht, liet zich een paar dagen geleden in een gesprek over mobieltjes ontvallen: ‘Een Motorola? Die zijn zo slecht, die wil geen mens hebben’. Ik neem al geruime tijd niets meer over.

Op de foto: de 'sala' of kamer waar men mijn huis binnenkomt.

Een eigen huis in Brazilië

2010-03-22T16:04:00.000-07:00

Vandaag een belangrijke stap gezet in de bestendiging van mijn verblijf in Brazilië: ik ben de eigenaar geworden van een huis! Een hele tijd geleden al had ik de eerste stappen op de weg hier naartoe gezet. Een makelaar met een te vlotte babbel liet me een huis zien dat er op zichzelf aantrekkelijk uitzag, maar waarbij ik toch verschillende bezwaren voelde. Niet alleen leek de prijs me aan de pittige kant, het was ook een huis met grote vochtproblemen (dat kende ik al uit Utrecht), het lag in een laag deel van de stad (met het risico van wateroverlast) en vlak naast een nieuw openluchtpodium, wat me geen garantie voor rustige avonden leek.
Daarna kreeg ik een huis aangeboden op een wat gunstiger punt, in een rustige buurt, letterlijk en figuurlijk op behoorlijk niveau en mooi gebouwd en ingedeeld. Maar het waren twee huizen: een boven- en een benedenwoning, door de eigenaar gebouwd voor zijn eigen gezin en voor zijn bejaarde moeder. Het leek me geen goed idee een gok te wagen met wie het huis boven of beneden mij zou kopen en dus zag ik ook van die mogelijkheid af.
Maanden geleden belde de makelaar opnieuw op. Hij wilde me maar liefst drie woningen laten zien. Het tweede en derde huis vielen onmiddellijk af, maar ik kreeg vrijwel meteen een warm gevoel bij het eerste huis. Dat gevoel werd bestendigd bij een tweede bezoek en na nog een paar nachtjes slapen besloot ik een bod te doen. Naar mijn idee denken de huiseigenaren in Mariana zich rijk door te hoge prijzen te vragen voor hun huizen; daarom begon ik wat aan de lage kant. De makelaar kwam na een paar dagen terug met een prijs die ik wel wilde betalen. Ik had ongetwijfeld nog wat moeten zakken, maar ik dacht: laat ik geen tijd verliezen en dus zei ik ja.
Huis gekocht! Huis gekocht? Ik tekende een ‘voornemen tot koop en verkoop van een woning’ en dat werd dezelfde dag naar de verkopers gestuurd, die inmiddels op ruim vijfhonderd kilometer van Mariana wonen. Na een week aan de bel getrokken bij de makelaar, die me een paar dagen later kwam ophalen voor een bezoek aan zijn kantoor. Er was een misverstand opgetreden doordat een secretaresse de eigenaar mijn bod had doorgebeld zonder te vertellen dat de makelaarscourtage er nog vanaf ging. Ik zei: daar had je toch een contract voor? Maar zo werkt dat hier niet.
Ik hield mijn poot stijf en bleef bij mijn prijs. Een paar dagen later was het de vrouw van de verkoper die erop stond dat het bedrag helemaal op hun rekening zou komen. Ik hield mijn poot stijf en bleef bij mijn prijs. Op een zaterdagochtend kwam de makelaar een espresso drinken. Ik vertelde hem dat ik volgens mij een mooie prijs had geboden, wat hij beaamde, dat er in Mariana genoeg andere huizen te koop stonden, wat hij beaamde, en dat ik niet aan Mariana zelf was gebonden, wat hij eveneens beaamde.
Toen werd het kerst en hoorde ik niets meer. Braziliaanse en Nederlandse vrienden zeiden: ga niet door de knieën, ze komen er wel op terug.
Dat dacht ik ook, maar het bleef stil en ik buurtte eens bij een andere makelaar. (Naderhand bekroop me de gedachte dat de makelaars hier elkaar misschien wel informeren over hun klantcontacten.) Toen ik dacht: ze wachten op een andere koper die hoger gaat, belde de makelaar me ineens weer op, dat hij me kwam ophalen voor een bezoek aan zijn kantoor. Na een paar weken wachten waren de verkopers (en ongetwijfeld de makelaar zelf) tot de conclusie gekomen dat ze op mijn bod moesten ingaan. Zo ben ik vandaag de eigenaar geworden van een Braziliaans huis waar ik over ongeveer een maand met heel veel plezier zal gaan wonen.

Wat ik van deze geschiedenis heb geleerd is dat Brazilianen het idee koesteren dat gringo’s, zoals buitenlanders hier worden genoemd, over oneindige hoeveelheden geld beschikken. Alsof er in hun paradijs een boom staat waar ze de bankbiljetten vanaf kunnen plukken, alsof ze zich kunnen omdraaien naar een kraan die onophoudelijk euro’s laat stromen. Misschien heb ik de Marianenses, de bewoners van Mariana, geleerd dat ze daar niet eindeloos op kunnen rekenen.

Verder is me duidelijk geworden dat ook hier de klant van de makelaar koning is tot hij zijn handtekening heeft gezet. Zodra ik mijn aanbetaling van twintig procent had gedaan, was het ook met de service gedaan. Maar mijn plezier in dat huis heeft gelukkig helemaal niets meer met de makelaar van doen.

Op de foto het vooraanzicht van het huis, met de cocosboom en daarachter de bananenbomen waaronder ik binnenkort ga ontbijten, lunchen en de avondmaaltijd gebruiken.

Beschermconstructie

2010-03-22T14:58:00.001-07:00

Wat het klimaat betreft, is het hier een vreemd seizoen. De ene dag – zoals vandaag – volop zon en een temperatuur die erom vraagt het rustig aan te doen, de andere dag ineens langdurige slagregens en heel hevig onweer of een temperatuur die je gedachten in de richting van een dekbed dwingen.
Vorige week was ik even in het huis waarvan ik sedert vanochtend de eigenaar ben en ineens sloeg het weer om. Eerst keek ik buiten nog even vanonder het afdak naar de regen, maar na een minuut of wat leek het beter naar binnen te gaan. Een hevig onweer ontlaadde zich boven het huis en om geen onheil af te roepen deed ik de deur dicht en het licht uit.
De rest van de dag bleef het van tijd tot tijd weerlichten en rommelen.
Bij zulke weersomstandigheden trek ik al snel het snoertje uit mijn modem, om mijn computer niet het slachtoffer te laten worden. Maar vorige week bleek de nog betrekkelijk jonge draadloze telefoon de geest te hebben gegeven. Ik ben er nog niet achter gekomen of het de voeding of de telefoon is en of het leed is te verhelpen. Daarom maar snel een nieuwe gekocht en vanaf vandaag is die aangesloten op een beschermconstructie, bestaande uit een apparaatje waarop zowel de voeding van de telefoon als de telefoonlijn beschermd moet zijn tegen spanningspieken. Ik hoop dat het werkt.
Het ding hoort aangesloten te zijn op een aarddraad, maar daar voorziet mijn huidige woning niet in. In mijn nieuwe huis laat ik drie contactdozen aarden, zodat ik daar op zijn minst een illusie rijker ben. Aangesloten op een verlengsnoer ziet het er helemaal niet meer uit; daarom verstop ik de boel straks maar onder een tafel.

Op de foto’s het apparaatje zelf en het resultaat met alles aangesloten.

Braziliaans kleingoed3

2010-02-21T16:21:00.001-08:00

In de nacht van 20 op 21 februari was het afgelopen met de Braziliaanse zomertijd. De klok ging een uur achteruit, zodat ik een uur langer kon slapen. Maar ik was een uur eerder op, doordat ik het pas vanochtend in de gaten had. Het leek vandaag waarachtig alsof de zon het zich aantrok. Ik was weer als een verkenner op stap en toen ik tussen vijf en zes uur ‘s avonds terugreed, stond de zon niet alleen zo laag dat hij voor het eerst onder de zonneklep van de auto door scheen, het zonlicht was ineens ook ouder, meer bruinrood.
Er zijn ook hier mensen die niet veel op hebben met de zomertijd, maar ik ben er wel een fan van. Als het hier zomertijd is en in Nederland wintertijd, is het tijdverschil maar drie uur. Dat betekent voor mij dat ik ‘s avonds tot een uur of zeven nog wel naar Nederland kan bellen. Nu is het tijdverschil vier uur, totdat Europa weer de zomertijd laat ingaan; dan wordt het verschil vijf uur en dan moet ik dus beter opletten als ik naar Nederland wil bellen.
Mijn tocht van vandaag voerde naar het historische stadje Caeté en de daar vlakbij gelegen Serra de Piedade, de Piëteitsberg, meer dan 1700 meter hoog. Van bovenaf heb je een vrijwel panoramisch uitzicht. Zie de beide foto’s, die daarvan een klein deel in beeld brengen.

Verkenner in Minas Gerais

2010-02-08T15:33:00.000-08:00

De laatste tijd speel ik een beetje verkenner in de deelstaat Minas Gerais. Ik ben al een paar zondagen per auto op stap gegaan om stadjes in de nabije en verre omgeving te verkennen. Ik moet meteen de nadruk leggen op het woord ‘omgeving’, want Minas Gerais is zo groot dat je binnen de grenzen van de staat gemakkelijk een tocht van vier- of vijfhonderd kilometer kunt maken.

Twee weken geleden reed ik naar Prados, één van de minder bekende historische steden uit de tijd dat hier bakken vol goud werden gedolven. Prados ligt op een flinke steenworp afstand van het beroemde Tiradentes en São João del Rey. Prados werd in een gids aangeprezen vanwege de omvangrijke kunstnijverheid, leren kleding, leren schoenen en leren zadels die er worden geproduceerd. Maar het viel een beetje tegen, zeker als je het vergelijkt met Tiradentes en bijvoorbeeld Ouro Preto. Het voordeel van een zondag is dat het meestal rustiger is op de weg en in zo’n stadje (parkeren is dan geen probleem), het nadeel is dat bezienswaardigheden vaak dicht zijn en de commercie ook. Maar de tocht was niet helemaal voor niets, want er waren een mooie kerk (van buiten) te bewonderen en een aantal prachtige gevels van casarões, grotere woningen uit de gouden tijd.

Een week geleden bleef ik dichter bij huis en bezocht Santa Bárbara op ongeveer 65 km van Mariana. Alleen al de weg erheen is de moeite waard: die voert door een afwisselend glooiend en ruig bergland met mooie decors en uitzichten. Je rijdt langs Catas Altas, een echte stille parel in het land van de Serra do Caraça, een mooi bergmassief. Over een bezoek aan het Parque Nacional do Caraça, schreef ik al eerder op dit weblog.
Santa Bárbara bezocht ik nog niet eerder en ik was verrast door het interessante stadscentrum, met enkele echt bijzondere kerken en opnieuw casarões, historische huizen. Vlak naast de kerk staat een gebouw met een wat afwijkende architectuur dat vroeger de plaatselijke gevangenis herbergde. Dat is nog te zien aan de zwaar betraliede ramen op de begane grond. Het is vervallen, maar de restauratie is gestart en over een paar jaar is het een museum.

Van Santa Bárbara is het een kippensprong naar Barão de Cocais, alweer zo’n stadje dat duidelijke sporen draagt van de goudtijd, ook weer in de vorm van bijvoorbeeld een mooie barokke kerk. De stad is genoemd naar een baron, die het in Cocais, een stadje in de buurt, voor het zeggen had. Tussen Santa Bárbara en Barão de Cocais voert een mooie, groene weg naar de ingang van het natuurpark van Caraça.

Onderweg naar Prados viel een vers geasfalteerde kruising op met een bord dat verwees naar Santa Rita de Ouro Preto. Die naam was nieuw voor me en gisteren reed ik er naartoe, een rit van een kleine vijftig kilometer, waar je hier met gemak ruim een uur of zelfs anderhalf over kunt doen. In een gids had ik gelezen dat het een centrum is van de artesanato de pedra sabão, de zeepsteenkunstnijverheid. De producten daarvan kom je vooral in Ouro Preto tegen, onder andere op een beroemde markt. Volgens de gids worden dezelfde voorwerpen in Santa Rita aangeboden voor schappelijker prijzen.

Santa Rita op zichzelf is niet erg bijzonder, maar het ligt mooi op sterk glooiende hellingen met vindplaatsen van zeepsteen. En van de showrooms en winkeltjes waren er een paar open. Ik kwam terecht in een gebouwtje met een prachtige collectie producten in pedra sabão, van kleine schaaltjes tot een grote waterval (waarin het water met een aquariumpomp in beweging wordt gehouden). Vazen, schemerlampen, fotolijsten, schaak- en damborden, siereieren, bekers in vele soorten en maten, eierdopjes (niet als zodanig bedoeld, maar om er cachaça, de sterke drank uit suikerriet, uit te drinken), dienbladen, siervogels en -dolfijnen, het is er allemaal te vinden. En inderdaad: voor prijzen die heel sympathiek afsteken bij wat je er in Ouro Preto voor betaalt.

Door een tip van de verkoper in deze mooie winkel deed ik op de terugweg Itatiaia aan, een piepklein plaatsje met ook alweer een barokke kerk. Daar was het uitgesproken druk en gezellig. Op het kleine centrale plein overvolle terrassen. Weekendgasten uit het naburige Belo Horizonte; er stonden veel auto’s uit die plaats en bij een aantal huizen hing een bord of vlag die erop attendeerde dat het pand voor het weekend te huur is.

Met deze uitstapjes groeit geleidelijk aan mijn beeld van de streek. En rondrijdend denk ik menigmaal: als me eens iemand uit Nederland komt opzoeken, dan neem ik haar/hem mee hier naartoe.

Foto's: geheel boven de gevel van een casarão in Prados. Vervolgens: uitzicht vanaf een restaurant in Catas Altas op de Serra do Caraça. Derde foto: twee grote brokken pedra sabão (zeepsteen) op het kerkplein van Santa Rita de Ouro Preto. Beneden: de aandoenlijke, tamelijk eenvoudige gevel van de barokke kerk in Itatiaia.

Braziliaans kleingoed 2

2010-02-08T06:23:00.001-08:00

Internet is hier in Brazilië al net zo onmisbaar als in Europa. De voorzieningen, zeker buiten de zeer grote steden, zijn nog niet van hetzelfde niveau als in Nederland, maar er is geen overheidsinstantie op nationaal- of deelstaatniveau en geen groter bedrijf meer dat niet via internet ‘bereikbaar’ is.
Ik zet ‘bereikbaar’ met opzet tussen aanhalingstekens, want het overkomt me hier zeer regelmatig dat een e-mail onbeantwoord blijft. Recent stuurde ik een vraag over een mogelijke reparatie van een computer naar een technische dienst, die op de site daarvoor een aparte mogelijkheid biedt. Er is nooit een reactie op gekomen. Idem dito met e-mails aan verzendwarenhuizen waar ik iets had besteld waarover nadere informatie nodig bleek. Het adagium lijkt te zijn: “Besteld en betaald? Dan kunt u fluiten naar een antwoord op uw vragen”.
Eén zo’n verzendwarenhuis biedt de mogelijkheid om met iemand van de klantenservice te chatten. Ik vroeg waarom het zo lang duurde voordat een zending werd afgeleverd. Na steeds een hele tijd wachten en ‘dank u voor het geduld’ kwam de dooddoener: ze zijn bij u aan de deur geweest, maar er was niemand thuis. De verkopers via internet lijken er allemaal op uit te zijn het contact met de klantenservice actief te ontmoedigen.
Overigens lijkt het snel toenemende gebruik van internet door instanties en bedrijven een nieuwe kloof in de samenleving te veroorzaken: tussen de mensen die gemakkelijk met een computer weten om te gaan en erover beschikken en de mensen die nog volstrekt digibeet zijn en dat stadium vermoedelijk ook nooit te boven zullen komen.

Mariana krijgt nieuwe burgemeester

2010-02-05T14:48:00.000-08:00

‘Een verloren jaar voor Mariana’, constateerde het plaatselijke weekblad Ponto Final bij de jaarwisseling. In januari 2009 trad Roque José de Oliveira Camêllo aan als nieuwe burgemeester, maar Mariana leek snel spijt te krijgen van zijn verkiezing. Allerlei projecten hier in de stad vielen geheel of nagenoeg geheel stil en als er nieuws was over de burgemeester leek het vooral te gaan over mooie functies die hij buiten Mariana had weten te veroveren. Bovendien had hij zichzelf een vorstelijk salaris toegekend en de gemeenteraad liet hij meestal links liggen. Het zag er naar uit dat hij in Mariana alleen nog medestanders had in mensen die via hem een baan bij de gemeente hadden gekregen.
Zoals ik eerder schreef, hing hem nog steeds een schorsing boven het hoofd vanwege een ongeoorloofde actie om stemmen te winnen tijdens zijn campagne. Af en toe was er nieuws over de voortgang, maar het begon erop te lijken dat van uitstel afstel zou komen. Op een gegeven moment kwam onbedoeld een brief van de aartsbisschop hier in Mariana aan een hoge rechter in de krant, waarin de prelaat ervoor pleitte de schorsing door een lagere rechter ongedaan te maken. Misschien dat het toen moeilijker werd de burgemeester de hand boven het hoofd te houden. Een paar dagen geleden deed het gerucht de ronde dat de definitieve schorsing was uitgesproken en vandaag stond het groot in de krant: “Roque geschorst. Terezinha Ramos en Roberto Rodrigues nemen de verantwoordelijkheid op zich op het stadhuis”. Terezinha Ramos is de burgemeesterskandidaat die op de tweede plaats was geëindigd en Roberto Rodrigues is haar plaatsvervanger.
Ook de eerdere burgemeester, Celso Cota, die na zijn aftreden mooie andere functies in de deelstaat Minas Gerais had weten te krijgen, was bij de ongeoorloofde acties van Roque Camêllo betrokken. Hij wilde zich kandidaat stellen voor de verkiezing van het deelstaatparlement, maar dat recht is hem voor de komende verkiezingen aan het einde van dit jaar ontnomen. Ook mag hij in ieder geval tot 2016 zich niet opnieuw kandidaat stellen voor het burgemeesterschap of het raadslidmaatschap. Bovendien schrijft de krant dat Celso Cota zijn mooiste nieuwe functie, voorzitter van de landbouworganisatie in Minas Gerais, moet opgeven. De Ponto Final constateert dat het tijdperk van Celso Cota en Roque Camêllo afgelopen lijkt.
En nu maar hopen dat Terezinha en Roberto snel nieuw leven blazen in het gemeentelijke apparaat, zodat half afgewerkte projecten weer doorgaan, het wegonderhoud weer op een behoorlijk peil wordt gebracht en het tot de zeldzaamheden gaat behoren dat het vuil niet wordt opgehaald.

De kracht van het verkleinwoord

2010-01-31T16:01:00.000-08:00

“Na tardinha”, letterlijk: in het middagje, zei de leverancier toen ik vroeg hoe laat ik hem kon verwachten. Ik leerde dat 'na tardinha’ betekent: tegen het einde van de middag. Tardinha is het verkleinwoord van tarde = laat of middag. Zo bestaat ook na noitinha, later op de avond.
In het Portugees, in ieder geval het Braziliaans, is het verkleinwoord a-b-s-o-l-u-u-t onmisbaar. Ik leerde het tijdens mijn eerste lessen vooral kennen als het letterlijke verkleinwoord en om uit te drukken dat iets bijzonder mooi of leuk wordt gevonden. “Lindi-i-i-i-i-i-nha!”, kirt de tante die haar pasgeboren nichtje voor het eerst te zien krijgt. Die tweede i krijgt veel nadruk en wordt lang aangehouden. “Boniti-i-i-i-i-i-nho”, kraait een Braziliaanse als ze een opvallend mooi kledingstuk uit het rek vist. Lindo/linda = leuk, schattig, lindinho is het toppunt van schattigheid. Bonito/bonita = mooi, bonitinho is ongelooflijk mooi. Zo is het Portugese woord voor lekker gostoso, en als je dat wilt versterken, maak je er gostozinho van.
Het grappige is dat Brazilianen van elk begrip een verkleinwoord lijken te kunnen maken. Van zelfstandige naamwoorden is ons dat uit het Nederlands ook bekend: schat, schatje. Maar hier kom je het uitdrukkelijk heel veel tegen met bijvoeglijke naamwoorden (limpo = schoon, limpinho = superschoon; branco = wit, branquinho = witter dan wit) en met hetzelfde gemak van bijwoorden. Devagar betekent langzaam, devagarzinho is niet een beetje langzaam, maar juist heel erg langzaam. Zo vertelde iemand me dat iets super-goed, mais certinho, was verlopen. Mais = meer, certo/a = goed, zeker, succesvol. De combinatie mais certinha zou je kunnen vertalen met: het kón gewoon niet beter!
Bij een andere gelegenheid hoorde ik iemand de samenstelling van een groot gezin uit de doeken doen. Er waren jongere kinderen, maar ook ‘filhos mais grandinhos’, letterlijk kinderen die grotertjes zijn. Kinderen die een flink stuk groter zijn, zou je in het Nederlands zeggen.
Ik meen deze vorm van versterking met het verkleinwoord zelfs al met een werkwoordsvorm te zijn tegengekomen. Iemand vertelde na een autorijles: “Ik moest van de instructeur bij die lantaarnpaal stoppen (= parar). E o carro paradi-i-i-inho!”, en de auto stond ook precies dáár stil. Een verkleinwoord van een voltooid deelwoord of zoiets.
Als iemand die dit leest, een ander mooi voorbeeld heeft: laat ons meegenieten en voeg het toe op de reactiepagina!

Braziliaans kleingoed 1

2010-01-30T05:05:00.001-08:00

Laatst bestelde ik via internet wat kantoorartikelen. Ik ben ooit zo dom geweest hier in Mariana enkele ordners te kopen, maar die waren zo slecht van constructie dat ze feitelijk onbruikbaar bleken als je er vaker dan eenmaal per jaar iets in moest opzoeken. Daarna viel me op dat ik hier op kantoren niet vaak ordners tegenkom; kennelijk geen gangbaar product.
Zulke spullen bestel ik dus via internet. De zending was lang onderweg geweest en de postbode leverde de doos af in de stromende regen, zodat hij en ik blij waren toen ik mijn handtekening had gezet, zodat hij zijn bestelauto in kon vluchten en ik mijn huis.

De doos bleek er aan de onderkant een beetje verfomfaaid uit te zien. Van de vier ordners hadden er twee zo in de knel gezeten dat ze onbruikbaar waren. Er zat een briefje in de doos met informatie over ruilen en terugsturen. De eerste tekst, vrij vertaald:
Controle van de goederen
Alle goederen dienen bij de aflevering te worden gecontroleerd, in het bijzijn van de chauffeur of de bezorger. Met een handtekening op het afscheurbare deel van de nota erkent de ontvanger de goederen in perfecte conditie en aantal te hebben ontvangen. Daarna worden geen retourzendingen meer geaccepteerd.
Handig, zo’n instructie die je pas te zien krijgt als je de doos hebt geopend. Gelukkig bleken een paar e-mails voldoende om de onbruikbare ordners omgeruild te krijgen.

Braziliaans verkeersleed

2010-01-28T12:07:00.001-08:00

Sedert een half jaar heb ik nu een auto en ik ben blij met dat ding, maar ik heb er nog niet echt veel kilometers mee gereden. Dat ligt voor een deel aan de toestand van de wegen hier. Ik woon in de deelstaat Minas Gerais en dat is één van de rijkere delen van het land. Maar aan de staat van de wegen zou je het vaak niet zeggen. Laatst ben ik op een zondag naar Inhotim gereden, een prachtig park met moderne kunst, op de hoogte van de deelstaathoofdstad Belo Horizonte. Ik moest ook gedeeltelijk door de buitenwijken van die stad. Onderweg zijn er stukken goed geasfalteerde en goed belijnde weg, maar je moet niet gek opkijken als dat asfalt plotseling ophoudt en overgaat in een wegdek met het ene gat na het andere. Vlakbij Belo Horizonte mocht ik invoegen op de vierbaans snelweg vanuit Rio de Janeiro. Het was zondagochtend, vrij rustig, dus iedereen zet er even flink de sokken in. Maar hola, één van die donkere schaduwplekken blijkt geen schaduw, maar een gat met een diameter van een meter en veertig centimeter diep. Ik kan er niet omheen vanwege een inhaler en stoppen is er ook niet meer bij. De dag erna naar de garage, die me naar een uitlijnbedrijf doorstuurt, dat ook een deuk in de velg rechttrekt. Bijna honderd euro, wel met twee maanden garantie.
Op dezelfde tocht eerder al, dichtbij Mariana, een nog groter gat ontdekt op de andere weghelft. Goed in het geheugen geprent om het ’s avonds te vermijden. Ik rijd er wat langzamer als ik terugkom, maar Brazilianen in een auto willen altijd inhalen en opschieten. De één na de ander schiet me voorbij en ik vrees voor al die wielen die het gat niet zullen kunnen ontwijken.
Ik probeer snelwegen te ontwijken, maar er is er hier in Minas Gerais ten minste één, de BR040,een weg onder verantwoordelijkheid van de landelijke overheid, waar ik soms een paar kilometer gebruik van moet maken en die ik op een bepaalde route moet oversteken.
Vooral dat laatste is levensgevaarlijk en die oversteek heeft me de nacht en de dag erop nog uren en uren beziggehouden. Het is een T-kruising waar een tunnel of viaduct op zijn plaats zou zijn, of ten minste een verkeerslicht of een agent. Maar niets van dat alles.
Zie de foto die Google maakte op het stilste moment van de eeuw. Ik kwam hier een paar maal van links op een moment dat een onafgebroken stroom uit dezelfde richting met mij wilde oversteken. De cirkelvormige weg over de kruising kan de indruk wekken dat je, als je wilt invoegen naar boven, op de middenberm staat en geen verkeer van links hebt te verwachten. Maar je moet verkeer van links (van boven naar beneden) en van rechts (van beneden naar boven) voor laten gaan. Een nachtmerriekruising, waar dan ook veel ongelukken gebeuren.
Schrijnend als je dan in het achterland ineens een kilometerslange fantastisch geasfalteerde weg met belijning-uit-het-boekje tegenkomt met maar heel weinig verkeer. Een taxichauffeur legde het uit: een deelstaatminister heeft in het binnenland een buitenhuis en daar vierde hij met zijn hele familie- en vriendenkring een bijzondere verjaardag of zoiets. Speciaal voor die gelegenheid werd de weg daar naartoe in een perfecte staat gebracht, op kosten van de gemeenschap uiteraard.

Op de foto: de weg naar het feest van de minister (rechts op de foto). Links een in die streek gebruikelijker zandweg.

Kaas, pindakaas, chocoladehagelslag

2010-01-28T08:47:00.000-08:00

Minas Gerais, de deelstaat waar ik woon, is vooral belangrijk voor Brazilië vanwege de vele en vaak kostbare delfstoffen die hier worden gewonnen en de omvangrijke auto-industrie, maar Minas (zoals men de staat kortweg noemt) is ook bekend vanwege zijn vele kazen. En de kaascultuur is hier uitgebreid: wil je een cheddarachtige kaas, een ricotta, een edammerachtige of een kaas die een beetje op Goudse kaas lijkt – het is hier allemaal te vinden, naast de typische Minaskaas, van wit tot lichtgeel, in de vorm van een halve of een hele maan. Veel van die kazen heten Serro, naar een stad in het noord-oosten van Minas Gerais, kennelijk centrum van een kaasstreek.
Toch mis ik regelmatig de echte Nederlandse extra-belegen kaas en ik was dan ook blij verrast toen in een van de vele kaasstallen in de Mercado Central, de overdekte markt in Belo Horizonte, een kaas te koop bleek met de naam Rembrandt. Ik heb er een stuk van gekocht en dat viel hier in Mariana zeer in de smaak. Er blijkt ook Old Amsterdam te worden geïmporteerd en een week geleden trof ik Vincent van Gogh aan, ook al zo’n verrukkelijke zeer belegen tot oude kaas. Die Nederlandse kazen zijn ronduit duur, maar de in Minas ook ruim voorhanden kaasschaven (cortador de queijo) snijden er mooie dunne plakjes van.

Andere ontdekking: pindakaas blijkt hier ook te koop onder de naam amendocrem (amendoim = pinda). Ziet er precies zou uit als de Nederlandse, is er ook in een variatie met kruimeltjes noot (crunchy staat er op het etiket), maar de smaak is duidelijk verschillend: de Braziliaanse amendocrem is nadrukkelijk zoet. Bij mijn volgende bezoek aan Nederland neem ik dus vast weer een potje groene pindakaas mee terug.
Ten slotte is ook chocoladehagelslag hier te koop, onder de naam brigadeiro of chocolate granulado. Brigadeiro is de naam van allerlei zoet gebak dat met die hagelslag is toegedekt. Alleen echt pure hagelslag heb ik nog niet kunnen ontdekken (evenmin als echte pure chocolade).

Op de foto bovenaan de Vincent die nog over is. De korst ziet er misschien een beetje onsmakelijk uit, maar dat komt door een extra vette afdeklaag.

Klein voermansleed

2009-12-31T13:20:00.000-08:00

Al verschillende keren heb ik hier verslag gedaan van mijn pogingen om met behulp van bebedouros (waterreservoirs aan een koordje) vogels en dan met name kolibri’s (beija-flores of vogelkussers) aan mij te verplichten. Daar heb ik een groot succes mee geboekt. Het gaat nu zover dat als ik een keer ‘s ochtends niet vroeg genoeg het water ververs, verschillende beija-flores door een open raam naar binnen komen en mijn aandacht proberen te trekken. Vaak zeilen ze vervolgens door de gang om aan de andere kant het huis te verlaten.
In het begin kwam er af en toe ook weleens een cambacica of suikerdiefje aan een van de bebedouros hangen (zie eerste foto), maar de beija-flores maakten er het drukst gebruik van. Dat is dit jaar ingrijpend veranderd. Ik wist wel dat dieren hun vermenigvuldigingsgraad laten afhangen van het voedselaanbod, maar dat het zulke vormen kon aannemen als bij de cambacicas had ik niet verwacht. In plaats van de drie of vier suikerdiefjes van een jaar geleden zitten er in de limoenenboom onder mijn veranda nu minstens tien en misschien wel vijftien van die vogeltjes. Ze ‘plunderen’ de bebedouros en dikwijls duurt het een maar een uur of twee voordat ze met zijn allen een hele bebedouro hebben leeggedronken.
De beija-flores, toch mijn grootste favorieten, kwamen er bijna niet meer aan te pas. Nu voer ik af en toe een verbeten strijd met de suikerdiefjes, als die de bebedouro bij het keukenraam, door mij speciaal bestemd voor de beija-flores, belagen. Ik klap hard in mijn handen, roep kssssssssstttttttt, grauw zelfs af en toe en probeer daarmee het verblijf ‘aan de bar’ voor de cambacicas te veronaangenamen. Anders dan de kolibri’s staan zij niet in de lucht stil om hun tong in de bloemsteeltjes te prikken, ze grijpen zich aan een plastic bloem of een uitstekende rand van de bebedouro vast. Dus heb ik een bebedouro zonder onderrand gekocht en van een andere de rand afgezaagd en bijgeschuurd. Het helpt allemaal maar even, want één van de cambacicas probeert nu ook in de lucht stil te staan. Ik denk dat hij Darwin dit jaar extra eer wil aandoen.

Naast de bebedouros heb ik een voedertafeltje geïnstalleerd op de rand van de veranda. Ook daarmee heb ik snel succes geoogst. Eerst verscheen er dagelijks een paartje blauwgevleugelde sanhaçus-cinzentos, vervolgens ook een paar mosterdgroene sanhaçus-do-coqueiro, nog wat later een stelletje sanhaçus-de-encontro-amarelo en een paartje van de saíra-amarela. (De sanhaçu is een hier veel voorkomende vogel met veel variaties, die in het Engels tanager wordt genoemd. Ze hebben gemiddeld een formaat van 16-18cm, denk aan een leeuwerik. De saíra-amarela is een slagje kleiner.). Een enkele keer landt er een bem-te-vi (ik-zag-je-wel) op het tafeltje. Dat is een iets groter en brutaler type, waarvoor de anderen even aan de kant gaan. Hij gedraagt zich een beetje als een ekster.
Ze doen zich allemaal gretig te goed aan een banaan en een halve mamão (papaya). En ben ik ‘s morgens niet snel genoeg, dan kijken ze vanaf de voedertafel met een licht-beschuldigende blik naar de deuren van de veranda.
Ook die voedertafel werkt als een vermenigvuldigingsfactor: alle genoemde paartjes zijn inmiddels al met nageslacht aan tafel verschenen.

Het hoort bij deze tijd van het jaar dat er heel veel regen naar beneden komt. Om de haverklap moest ik het voederbakje van de tafel grissen om inregenen te voorkomen. Toen de regen dreigde niet meer op te houden, riep ik een sombrinha of parasolletje te hulp waarvan het mechaniek was verminkt. Omdat het, vastgebonden aan het hekwerk van de veranda, scheef woei, heb ik het vastgezet in de voedertafel zelf. Dat werkte beter, maar inmiddels heeft het afdakje dank zij een hevige windvlaag al een ander model dan op de foto. Nóg zo’n windvlaag en er moet een volgend parasolletje aan te pas komen.

Kerstfavorieten in Brasil

2009-12-24T12:54:00.000-08:00

Met de Kerst – die hier Natal heet – lijkt me een Italiaanse lekkernij, de panettone, de grootste favoriet van de Brazilianen. In de grote warenhuizen kun je er niet omheen; daar staan ze torenhoog opgestapeld. Maar ook bij de supermarkten en de plaatselijke padarias of bakkerijen is het in deze tijd prijs: de panettones zijn er in verschillende soorten, maten en prijzen te koop. Vanochtend kocht ik er in de supermarkt twee, allebei mooi verpakt in een trommel. ‘Presente?’, cadeautje, vroeg de kassière en ik knikte van ja. Dat had ik misschien beter niet kunnen doen, want vervolgens werd ik naar een servicebalie gestuurd waar ook andere klanten allerhande geschenken lieten inpakken. Dat gaat hier dikwijls op een heel omslachtige manier. Er ligt cadeaupapier klaar, zo te zien maar in één maat, en als het mijn beurt is, begint één van de medewerksters, tussen het helpen van andere klanten door, het papier om mijn panettone te wikkelen. Het is duidelijk te klein en daarom wordt het met behulp van heel veel sellotape – dat hier durex heet! – tegen de zijkanten van het blik vastgeplakt. Dan komt er een tweede stuk papier bij en dat wordt van de andere kant om de panettone gevleid en vastgeplakt. Als het nodig is, komt er zelfs nog een derde vel papier aan te pas en als er niets meer van het blik is te zien, worden alle uitsteeksels van het papier met extra stukjes durex verzegeld. Zie de foto.
Zo zijn we gauw een kwartiertje verder. Een Nederlandse grootgrutter die aan zijn bonus denkt, zou ervan gruwen. Maar hier in Brasil schept het de broodnodige werkgelegenheid en de klant krijgt meteen een oefening in geduldig wachten.
Behalve de panettone is ook het kerstpakket, de cesta de natal of kerstmand, in trek. De supermarkt en de bakker leveren ze in verschillende variaties, met of zonder bubbeltjeswijn (bij de bakker ook echte wijn), met of zonder panettone, olijven, pinda’s of cashewnoten, chocolade, snoepjes, blikjes met hartigheden of koekjes. Bij de supermarkt zit het allemaal in een doos met handvat, bij de bakker koop je een echte mand (cesta) met cellofaan er omheen. Vanochtend was er bij de supermarkt al niet één meer te koop. Gisteren had een mevrouw die een bedrijfje runt in één keer de hele resterende voorraad opgekocht, om haar medewerkers of klanten tevreden te stellen.

Alle goeds

2009-12-24T12:51:00.001-08:00

Klein kaartje, groot genoegen

2009-11-18T14:14:00.001-08:00

Gisteren heeft de postbode me een envelop bezorgd van zulk stevig plastic dat ik die alleen met een scherpe schaar geopend kreeg. De inhoud: mijn echte Braziliaanse rijbewijs, een groen kaartje op creditcardformaat, dat het tijdelijke rijbewijs – een computeruitdraai op kettingpapier – vervangt. Vorige week kostte het me de hele maandag aan een aantal formaliteiten te voldoen. In Belo Horizonte, de hoofdstad van de deelstaat Minas Gerais, moest ik, zoals gebruikelijk in Brasil, aansluiten in een hele lange rij, die tergend langzaam naar voren schoof. Toen het eindelijk, eindelijk mijn beurt was, kreeg ik een ‘senha’, een papiertje met een volgnummer. ‘Preferência’ zei de mevrouw die het me overhandigde en ik bleek inderdaad voorrang te krijgen, zodat ik aan de beurt was voordat ik goed en wel een vrije stoel in de wachtruimte had weten te bemachtigen.
Met een door de computer geproduceerd formulier moest ik, via een halletje waar pasfoto’s werden gemaakt en een kopieerwinkeltje, naar een ‘clínica’, voor medisch en psychologisch onderzoek. Niet in hetzelfde gebouw, gelukkig wel in dezelfde wijk. Eerst moesten twee psychologen en daarna een arts mijn geschiktheid beoordelen om auto te rijden. Ik zag de klok doortikken, dacht: ‘dit red ik nooit meer vandaag’, vreesde dat ik er nóg een hele dag voor naar Belo Horizonte moest, werd nerveus, moest vreemde tests maken en slaagde er gelukkig in me om vijf vóór vijf te vervoegen bij twee oudere ambtenaren die op me leken te hebben gewacht. Nog net op tijd om de formaliteiten te besluiten met het achterlaten van een stapel papier; ik vertrok met de verzekering dat ik mijn rijbewijs thuisgestuurd zou krijgen.
De keuring door de arts hield niet veel meer in dan het beantwoorden van standaardvragen over ziekten die ik (of een familielid) wel of niet zou hebben gehad, een ogentest en een bloeddrukmeting. Over de psychologische test had ik twee verschillende berichten gekregen. In het ene geval zou ik een boom en een huisje moeten tekenen en daarbij vooral niet moeten vergeten een lijn te trekken die de grond weergeeft. In het andere geval zou ik figuren moeten natekenen terwijl er een stuk karton tussen mijn ogen en het papier werd gehouden. Ik kreeg onder andere die tweede proef voor mijn kiezen en een deel moest ik een tweede keer maken. Daarna, het zal even over half vijf zijn geweest, vertelde de psycholoog me dat mijn tekenwerk iets zei over de manier waarop ik naar anderen respectievelijk naar mezelf keek (of anderen respectievelijk mezelf waardeerde, ik weet het niet meer precies), wat me een tamelijk ouderwetse manier van psychologie bedrijven leek. Het zal me verder worst wezen, want het enige dat me nog interesseerde was of ik was goedgekeurd, en dat bleek het geval.
In de weken vóór deze drukke dag had ik zeer ijverig de Braziliaanse verkeersregels en aanverwanten bestudeerd. Ik had erop gerekend dat ik stevig aan de tand zou worden gevoeld wat mijn kennis daarvan betreft. Bij een rijopleiding word je hier niet alleen flink doorgezaagd over de wetgeving, de betrokken organisaties, de verkeersregels zelf en de verschillende straffen waar je tegenaan kunt lopen. Je moet ook het nodige weten van EHBO, milieumaatregelen, defensief autorijden en voertuigtechniek. Ik weet er nu van alles van, dat is natuurlijk maar goed ook – maar niemand testte mijn kennis op dat gebied. Bij het bewijs dat ik was goedgekeurd stond alleen als een PS: we raden u aan contact op te nemen met een autorijschool om u te bekwamen in de verkeersregels.

Op de foto zie je mij met mijn kersverse rijbewijs (geldig voor drie jaar omdat ik de 65 ben gepasseerd). Mijn familieleden zal het deugd doen dat er ook de namen van mijn ouders op staan, zonder één foutje.

Augusto Paulo Celestino

2009-10-15T15:52:00.000-07:00

Hij leek er altijd op uit te zijn mensen op hun gemak te stellen. Hij had een levendig gevoel voor humor met een wat satirische inslag. Hij was uiterst behulpzaam. Hij kon slecht tegen onrecht, vooral als het mensen trof die het toch al niet gemakkelijk hadden. Hij was gek op kinderen, in de eerste plaats op zijn eigen kleindochter. Kort geleden vertrouwde hij me toe dat hij hoopte op meer kleinkinderen. Hij had een in mijn ogen zeer gezond wantrouwen tegen politici. Hij leek hier iedereen te kennen die er in Mariana toe doet – en dat wil niet zeggen: iedereen die van zichzelf vindt dat hij ertoe doet. Hij wist zo te charmeren dat alle jonge vrouwen hier er plezier in leken te hebben met hem aan de toonbank of de bar een beetje op zijn Braziliaans te flirten. Het was alleen al daarom een genoegen met hem door de stad te sjouwen.
Het is ineens allemaal over. Mijn vriend Augusto Paulo Celestino, de advocaat, is vanmorgen, 62 jaar jong, in het ziekenhuis overleden. Gisterenavond was hij er met een infarct opgenomen. Vorige week vrijdag was hij opnieuw gestopt met roken, op dringend advies van een arts die zijn longen had bekeken. Het was helaas te laat. Gisterenochtend sprak ik hem nog en toen zei hij dat hij veel moest hoesten. Zag hij het al aankomen?

We ontmoetten elkaar in 2006 bij toeval. Op de een of andere manier klikte het vrijwel meteen. En naarmate we elkaar beter leerden kennen, groeide onze vriendschap. Zijn dochter zei vandaag tegen me: hij praatte over jou als over een vriend uit zijn jeugd. En al had ik soms moeite hem te verstaan of te begrijpen, er was tussen ons een verstandhouding die nauwelijks een gemeenschappelijke taal nodig had. Ik zal hem nooit meer vergeten.

Op de foto’s mijn vriend Augusto op zijn kantoor en in Padre Viegas, een buitenplaatsje van Mariana waar hij ooit hoopte te gaan wonen en tuinieren.

Op de kaart kijken alleen is niet genoeg

2009-10-12T16:56:00.000-07:00

Kort voordat ik naar Nederland kwam, ging ik op een zondagochtend op weg naar Tiradentes, het historische stadje waar ik al eerder over schreef. Ik had gehoord dat het per auto een rit van ongeveer tweeëneenhalf uur zou zijn. Ik had op de kaart gekeken en een redelijk korte en overzichtelijke route uitgestippeld. Als ik om half negen vertrok, zou ik vóór het eind van de ochtend ter plekke koffie kunnen drinken.
De tocht was mooi, laat ik dat meteen memoreren. Maar ik arriveerde pas om kwart over één in Tiradentes. De veelal keurig geasfalteerde wegen bleken ineens over te gaan in een stoffige zandweg die bovendien was bezaaid met kuilen, zodat ik er niet sneller vooruit kwam dan met een gangetje van vijftien tot hooguit twintig kilometer. Het zicht werd me af en toe kort benomen door de zandwolken die me tegemoet razende crossmotoren opjoegen.
Op ongeveer tweederde van dat traject was er een verharde weg naar rechts, maar toen ik hoopvol vroeg of ik daar moest afslaan, bleek ik nog eens een kilometer of zes, zeven als het karretje over de zandweg verder te moeten.
In Tiradentes bekeek ik aan de lunch de kaart nog eens goed en toen viel me ineens op dat de weg bij het dorp Casa Grande van kleur verschoot: het rood van de asfaltweg ging over in een roodbruin en bij de legenda stond het duidelijk: estrada de terra, zandweg! Ook een andere kaart had me uit de droom kunnen helpen. Sedert die ervaring kijk ik dus extra goed naar de wegen en bij de legenda, om te voorkomen dat ik weer pardoes in het zand beland.
Hier in de deelstaat Minas Gerais zijn de wegen in het algemeen van een voor Brasil heel goede kwaliteit. Maar dat neemt niet weg dat veel kleinere plaatsen uitsluitend via wegen met een zeer landelijk karakter zijn te bereiken. En bij zo’n tocht naar Tiradentes loont het al heel snel de moeite een wat langere omweg te nemen, als je daarmee estradas de terra kunt vermijden.
Gisteren bezocht ik per auto het Parque de Caraças, een prachtig en bergachtig natuurgebied even ten noorden van Mariana. Het is een populaire uitgaansplek, met in het hart een tweehonderd jaar oud complex van een kerk, een bibliotheek en een vroeger college. In dat laatste hebben nogal wat vroegere, bekende Braziliaanse politici hun middelbare opleiding genoten. Nu kun je er als toerist logeren en mooie wandelingen en bergtochten maken. Tegenover de gebouwen ligt een Calvário, een ruige heuvel met tanende begroeiing en met een groot aantal kruisen; zie de foto. De weg naar het oude complex toe is uitstekend geasfalteerd en wat opvalt is dat er langs de weg veel borden staan die de bezoeker manen tot respect voor de natuur en het milieu.

Negenennegentig jaar

2009-10-12T16:53:00.000-07:00

Sorry dat ik dit weblog een tijdje voor gezien hield. In augustus was ik druk met het invullen van mijn Nederlandse belastingaangifte en met voorbereidingen voor mijn eerste reis naar Nederland. Die reis heb ik inmiddels achter de rug, zoals velen zelf hebben gemerkt, sommige anderen niet; dat laatste was dan een gevolg van het feit dat ik een veel te vol programma had en niet alle voorgenomen bezoeken en telefoons ten uitvoer kon brengen. Nogmaals: sorry.
Maar één van mijn belangrijkste voornemens werd gelukkig wel werkelijkheid: ik kon op 17 september de 99ste verjaardag meemaken van mijn tante Joos in Breda. Zij is in hetzelfde jaar geboren als mijn moeder en sedert die er niet meer is neemt mijn tante Joos min of meer haar plaats in. Zij geniet nog steeds van een heldere geest en een ijzersterk geheugen, zodat het elke keer opnieuw een feest is haar te ontmoeten. Op haar verjaarsfeest in het Bredase Mastbos werd ze omringd door een heel grote schare kinderen, kleinkinderen en achterkleinkinderen. Bijgaande foto maakte ik van haar in 2007; sindsdien is ze nauwelijks veranderd.

Brazilië wordt tegelijkertijd kleiner én groter

2009-07-27T12:28:00.001-07:00

Brazilië is, voor mij althans, ineens een stuk kleiner én een stuk groter geworden. Na bijna twintig jaar zonder vierwieler te hebben geleefd, heb ik hier na ruim een jaar besloten nog maar eens een auto te kopen, de goedkoopste die in Brazilië te koop is en die op niet al te grote afstand van Mariana is geproduceerd: een Fiat Uno Mille, een van de populairste auto’s van dit land. Een nieuwe, een ‘zero quilómetros’, een ‘nul km’, zoals ze dat hier noemen.

Er is in Brazilië heel veel moois te genieten, ook in de directe omgeving. Maar veel van die plaatsen zijn per openbaar vervoer vanuit Mariana nauwelijks of alleen met veel moeite te bereiken. Wil ik bijvoorbeeld naar de stad Congonhas, op ongeveer zeventig kilometer afstand, dan moet ik eerst naar Ouro Preto (geen probleem), vandaar naar Ouro Branco en dan, na geruime tijd wachten, door naar mijn eindbestemming. Daar kom ik dan op zijn vroegst aan het einde van de middag aan, zodat ik er moet overnachten. Over een paar dagen ga ik er per auto naar toe en ik doe er dan een uurtje over. Ik kan u-u-u-uren in Congonhas blijven en toch vóór het avondeten alweer thuis zijn.

Idem dito met Tiradentes, één van de parels aan de kroon van de deelstaat Minas Gerais. Ik ging er eens per bus naar toe, arriveerde om elf uur ’s avonds in het nabije São João del Rey en pas de volgende ochtend in het stadje zelf. Van hieruit is het per auto maximaal 150km en het zal me niet veel meer dan twee tot drie uur kosten. Gezellig lunchen in Tiradentes, een wandeling door het stadje, een bezoek aan één van de barokke kerken, een ritje naar de kunstenaarswijk Bichinhos en ’s avonds slaap ik weer in mijn eigen bed.
Zaterdagmiddag ben ik meteen naar Catas Altas gereden, een minder bekende parel uit de serie ‘cidades históricas’, waarvan ik laatst al een panoramafoto liet zien. Het ligt op ongeveer 65km van Mariana.
Veel afstanden worden dus een stuk kleiner en daarmee wordt het deel van Brazilië dat ik van huis uit kan bezoeken een flink stuk groter.

Op de foto’s, behalve de Fiat met zijn chauffeur, beelden van Catas Altas.

Eet-manieren

2009-07-23T16:47:00.001-07:00

Uit mijn eerdere bijdragen over eten bleek dat de maag hier veel heeft te genieten, elke dag opnieuw. Interessant is om te melden dat er nauwelijks iets van seizoenen is te merken. Alle lekkernijen die ik heb genoemd zijn nagenoeg het hele jaar zonder problemen te koop en ik heb geen grote prijsverschillen tussen de seizoenen kunnen bespeuren. Het is hier nu winter, maar de keus lijkt niet beperkter dan in de zomer.
(Ik had trouwens verwacht dat er hier in de winter geen nieuw vogelleven zou zijn, maar een paar dagen geleden zat er ineens een jonge beija-flor (kolibri) op het hekwerk onder de bebedouro, om zich door één van de ouders te laten voeren. Hij werd verjaagd door de beija-flor die zich de eigenaar van de bebedouro waant, zodat het jonge vogeltje op de vlucht in de slaapkamer terechtkwam. Daniele is bedreven in het in de hand nemen van vogeltjes, plukte hem uit de richel onder het raam, bekeek hem van dichtbij en liet hem daarna op de veranda zijn leven in vrijheid vervolgen.)
Een heel ander verhaal zijn de tafelmanieren in Brasil. Laatst was het Quatorze Juillet (schrijf je dat zo?) en ik herinnerde me dat ik eens op die dag op een Franse camping stond waar een Franse familie naast mijn tent de godganse avond doorbracht met een eindeloos diner aan een serie klaptafels. Van tijd tot tijd stonden er mensen op, maar ze kwamen terug, lieten hun glas weer eens vullen, gingen op een verlaten stoel zitten en babbelden door met wie er aan de overkant van de tafel zat. Dit ritueel duurde tot het donker werd (wat in Frankrijk veel langer duurt en veel geleidelijker verloopt dan hier).
Als je in Brasil je bord leeg hebt in een restaurant, vraagt dikwijls meteen iemand van het personeel: posso? Mag ik? En voordat je er erg in hebt, zijn je bord en bestek onderweg naar de afwas. Ook als een tafelgenoot nog maar halverwege is. Thuis gebeurt dat ook. Van tijd tot tijd heb ik gasten met een kind aan de lunch. Als dat kind zelf klaar is, brengt ze haar bord en bestek meteen naar de keuken, ook als anderen aan tafel nog lang niet klaar zijn. Ziet ze vervolgens dat mijn bord leeg is, dan vraagt ze: wil je niet meer? Is mijn antwoord nee, dan staat ze op en brengt ook mijn bord en bestek naar de keuken. Enzovoort. Vaak blijft er één persoon over die niet zo snel eet (en wel veel praat) en die daardoor als enige aan tafel een bord vóór zich houdt. De anderen voelen zich volledig vrij om erbij te blijven zitten of om op te staan en iets anders te gaan doen (bijvoorbeeld aan de afwas beginnen). Het enige dat het groepje bijeen kan houden is de vraag: nemen we een toetje? Vaak blijft iedereen dan nog even zitten.
"Ongezellig!" zeg je als Nederlander. Maar ik ben er al helemaal aan gewend geraakt. Als ik van reizen één ding heb geleerd, dan is het dat de neiging om te denken dat de Europese normen dé norm zijn een verschrikkelijke misvatting is. Als Europeaan kun je het wel ongezellig vinden, maar als 170 miljoen Brazilianen er geen enkele moeite mee hebben, mag je je weleens afvragen of je Europese opvatting enig recht heeft om zich universeel geldig te voelen.
Om de Europeanen overigens gerust te stellen: ik geniet wel weer een beetje van het idee dat ik tijdens mijn volgende verblijf in Nederland gezellig kan na-tafelen, zonder dat mijn bord en bestek in de afwasmachine verdwijnen zodra ze niet meer in gebruik zijn.
(Geen passende foto bij de hand, deze keer. En de vaat is alweer helemaal schoon en opgeruimd ...)

Eten in Brasil

2009-07-16T14:32:00.000-07:00

Het leven van een vegetariër is hier in Brasil wat gecompliceerder dan in Nederland. Dat heeft er – om meteen een wijdverbreid misverstand uit de weg te ruimen – niet zozeer mee te maken dat Brazilianen zulke verstokte carnivoren zijn. Veel mensen blijken het idee te hebben dat een Braziliaan niet zonder veel vlees zou kunnen, maar dat beeld past misschien meer bij de Argentijn. De meeste Brazilianen lijken wel van vlees te houden, maar ze overdrijven dat niet. Vis is in dit land ook enorm populair, en niet alleen aan de kust.
Een complicerende factor voor de vegetariër is dat Brazilianen een andere opvatting hebben van vlees, dat ‘carne’ heet. Toen ik hier voor het eerst rondreisde, leerde ik dat kip (frango) hier niet als vlees wordt gezien en ham (presunto) evenmin. Wie geen vlees naar binnen wil krijgen, moet dus zeggen ‘Não como carne, nem presunto, nem frango’, ‘Ik eet geen vlees en ook geen ham of kip’.
Bij het samenstellen van je lunch (almoço) buiten de deur is het opletten geblazen. Als er bij een gerecht staat dat het bestaat uit ‘beringela com queijo e tomates’, aubergine met kaas en tomaat, moet je toch even controleren of er geen ham in is verwerkt.
Gelukkig wordt een vegetariër hier absoluut niet als een paria beschouwd en in de betere restaurants zijn er voldoende vegetarische alternatieven, zoals de eerder door mij in dit weblog genoemde mandioca, croquetjes met kaas of aardappel, gebakken of gekookt ei of omelet. Ook in de supermarkt zijn vegetarische vleesvervangers te koop, maar het aanbod is zeer wisselend. In de grootste supermarkt van Mariana is het enige steeds verkrijgbare vegetarische product ‘bolinhos de aipim’, een soort croquetjes van een cassavesoort, maar als je ze uit het schap haalt, moet je goed kijken of ze queijo, kaas, bevatten, want voor hetzelfde geld zit er ook kip in. Bij de keuze van diepvriesproducten lees ik voor de zekerheid steeds de complete ingrediëntenlijst; meer dan eens bleek er toch iets van vlees in te zijn verwerkt. Overigens neemt de belangstelling voor gezond eten hier ook toe en dat speelt de vegetariër soms in de kaart.
Dat Brazilië een van de grootste sojaproducenten ter wereld is, merk je in de supermarkt aan het aanbod van ‘carne de soja’, sojavlees, net als in Nederland in de vorm van grovere of kleinere sojabrokken. In de recepten op de doos wordt er overigens meestal van uitgegaan dat de sojabrokken worden gecombineerd met vlees!

De belangrijkste maaltijd voor de Braziliaan is de ‘almoço’, de warme lunch. Net als in Frankrijk wordt daar in Brazilië tijd voor uitgetrokken. Een ‘snelle hap’ is er hier vrijwel nooit bij. En vanwege de omvang en het belang van de lunch is het heel gebruikelijk, vooral in de grote steden, om die in een restaurant te genieten. Net als in Frankrijk zie je ook veel werkende Brazilianen in de grote steden betalen met een speciaal restaurantpasje. En in veel restaurants kunnen mensen die onderweg of op hun werkplek willen lunchen een meeneemmaaltijd ophalen, die dikwijls wordt aangeduid met de term ‘marmite’.
De almoço is ondenkbaar zonder ‘arroz’, rijst, en ‘feijão’, een saus van bruine of vrijwel zwarte bonen, die soms geheel vloeibaar is. Als de bonen zijn gecombineerd met vlees, heet het gerecht ‘feijoada’. Rijst is voor de Braziliaan wat de aardappel is voor veel Nederlanders. Het grappige en smakelijke is dat de aardappel en bijvoorbeeld ook spaghetti hier geen vervangers zijn voor de rijst, maar daarmee worden gecombineerd. Je kunt dus rijst nemen mét gebakken aardappel of frietjes of mét spaghetti. Populair is hier de zoete aardappel.

Al is de Braziliaan niet zo’n verstokte vleeseter als de Argentijn, bij de liefhebbers van vlees is de ‘churrasco’, de vleesbarbecue, erg populair. En in restaurants zie je vaak een ober rondlopen met een enorme spies met vlees, waarvan op je bord stukken worden afgesneden. ‘Rodízio’, schijnt dat te heten. Mijn indruk is dat de churrasco veelal ’s avonds wordt genoten en in het weekend op lunchtijd.

Die rijst en bonen gaan gepaard met een dikwijls grote keur aan gekookte en verse groenten. De bloemkool en broccoli (vaak met knoflook) zijn hier zeer populair, net als couve, een soort kool van grote bladeren, die worden geblancheerd en in smalle reepjes gesneden. Ook aubergine, worteltjes, doperwten en gekookte bietjes zijn hier vaak voorradig, evenals een met mayonaise bereide salade van aardappel, worteltjes, appel, rozijnen en dergelijke. Aan verse groenten doen we ons verder te goed in de vorm van onder andere sla en tomaten. Bovendien hoort vers fruit (mango, appel, ananas) tot de populaire bijgerechten bij de lunch.
Brazilië kent verder groentensoorten die in Nederland bij mijn weten onbekend zijn, zoals de jiló, die er uitziet als een soort vrucht ter grootte van een kleine, groene, langgerekte peer en die van binnen op aubergine lijkt. Net als de aubergine wordt hij gebakken. De okraboon is hier ook te krijgen, maar hij heet quiabo.

Ten slotte (letterlijk en figuurlijk) zijn Brazilianen gek op zoete toetjes. In één van de populaire restaurants in Mariana heb je altijd keus uit minstens zes verschillende desserts. Vaste prik zijn ‘doce de leite’, een crèmeachtig toetje van gecondenseerde melk en suiker (véél lekkerder dan het zo klinkt), ‘goiabada’, een soort ingedikte jam, die een lekkernij is samen met witte kaas, ‘pudim’, de caramelachtige pudding die in Portugal zo populair is, en vervolgens toetjes als aardbeien-kwarktaart en chocoladetaart. De Braziliaan geneert zich niet als hij zijn dessert samenstelt; meer dan eens bestaat het nagerecht uit drie verschillende toetjes – of je gaat gewoon tweemaal terug naar de desserttafel.

Over de andere maaltijden een volgende keer. En o ja, Anita, je vroeg me of ik hier zelf ook nog kook. Er wordt hier zó goed voor me gezorgd dat ik dat heb afgeschaft. Alleen maak ik van tijd tot tijd een tiramisu, want die kom je in restaurants maar zelden tegen.

Bij de foto's: op foto 1 vooraan mamão (papaya) en verderop (paars) batata doce, zoete aardappels. Op de tweede foto links vooraan xuxu, en beetje vergelijkbaar met pompoen. De gele 'gordijnen' bovenaan zijn geen voedingsmiddelen. Het is een soort borstel die je onder de douche kunt gebruiken; wel een 'landbouwproduct' en daarom op de groentenmarkt te koop. Foto 3 maakte ik ’s avonds in het centrum van de noordelijke stad São Luís; het zijn avondschotels, maar je zou ze ook als lunch kunnen gebruiken. Onder andere camarão (garnalen), vatapá (een verrukkelijke visschotel uit Bahia) en frango (kip). Foto 4 maakte ik, net als de nummers 1 en 2, op een groente- en fruitmarkt in Arco Verde, een stadje in de deelstaat Pernambuco, aan de rand van de sertão, het vaak gortdroge binnenland in het noord-oosten van Brazilië. Middenvóór op deze foto: inhame, een soort kruid, dat wel wat lijkt op mandioca. Nee, sorry, van de desserts nog geen foto's, helaas.

365 Dagen in Brasil

2009-06-19T14:52:00.001-07:00

Vanmiddag aan de lunch realiseerde ik me ineens dat ik vandaag een jaar geleden als immigrant in Brasil aankwam.Wat zijn die 365 dagen snel voorbij gegaan. Ik herinner me de eerste twee weken hier, toen ik nog niet zoveel urgents hoefde te regelen, toen ik elke middag in de hangmat een tukje deed en van een rustig bestaan kon genieten. Daarna moest er altijd wel iets worden geregeld, formaliteiten vervuld, met de verhuizers gesteggeld, zodat ik nu niet direct terugkijk op een ontspannen jaar. Maar deze week hebben enkele bezoeken aan notarissen weer een probleem opgelost en de oplossing van een andere zaak dichterbij gebracht. Voor het komende jaar verwacht ik veel minder gedoe en dus meer tijd in de hangmat.
Overigens is het de vraag of ik dit bericht nog wel vandaag, op 19 juni op mijn weblog kan plaatsen.* Het toch al trage internet hier begint steeds vaker weg te vallen. Het ziet ernaar uit dat meer en meer mensen er hier gebruik van maken, zonder dat de capaciteit daarop wordt aangepast. Een uur geleden was ik bij mijn vriend Augusto, die als advocaat internet ook steeds meer nodig heeft. Gelukkig heeft hij van huis uit een zeer lankmoedige instelling; ook hij kon niet bij zijn e-mail en bij zijn digitale telefoon, maar hij accepteert het met iets meer gemak dan ik.
Meer dan eens loop ik op tegen de keerzijden van het wonen in een kleine plaats. Voor allerlei formaliteiten moet ik een dagreis naar Belo Horizonte ondernemen, voor wat bijzonderder aankopen ook en zo hebben we hier ook geen keus in internet- en telefoonproviders. Het is stikken of slikken.
Maar verder voel ik me hier nog steeds uitstekend en blijf ik ervan overtuigd dat mijn emigratie naar Brasil een goed besluit was.

* Ja, het is me gelukt. Op het nippertje: hier om ongeveer 7 uur ’s avonds, in Nederland dus tegen middernacht. Ook de foto is van 19 juni.

Hand-tot-handreclame

2009-06-11T15:28:00.001-07:00

In Brazilië is het heel gebruikelijk dat je in een winkelstraat reclameboodschappen krijgt aangereikt. Hier in Mariana gaat het vaak om aanbiedingen voor het zogenaamd goedkoop en in ieder geval snel lenen van geld en om nieuwe winkels en aanbieders. Omdat ik een lening gelukkig niet nodig heb, sloeg ik de papiertjes steevast af. Tot een kennis mij ietwat verontwaardigd vroeg waarom ik ze niet aannam. “Die mensen verdienen wat met het uitdelen van die briefjes en waarom zou je ze dat onmogelijk maken?” Volgens mij worden ze heus niet per papiertje afgerekend, want dan zouden ze ongetwijfeld de hele stapel zo snel mogelijk wegwerken. Maar door die vraag ging ik het wel anders zien: door de reclameboodschappen te accepteren maak ik het werk voor die mensen misschien wat aangenamer en daar werk ik met plezier aan mee.
Toen ik de dagen rondom mijn verjaardag in Rio de Janeiro doorbracht, werd ik een stuk intensiever bestookt dan hier in Mariana. Ik logeerde in de wijk Catete en daar is een heel drukke winkelstraat met onder andere een kleine shopping. Het wemelt er onder andere van de kappers en internetcafé’s en bovendien wordt er druk gehandeld op de stoepen. Daar kun je overtollig goud verkopen en illegaal gekopieerde CD’s en DVD’s uitkiezen onder het toeziend oog van politieagenten. Ik kreeg er binnen twee minuten wel zes of zeven reclameboodschappen toegestopt.

Daar was er één bij van een medische kliniek die allerlei vormen van onderzoek aanbiedt voor zeer schappelijke prijzen: je cholesterol, je ontlasting en je urine kun je voor 4,5 reais (ongeveer 1,65 euro) laten controleren, een HIV-test kost er 40 reais (15 euro) en onderzoek van bijvoorbeeld je schildklier of prostaat kun je laten doen voor 30 reais of 11 euro. Ook tandartsen en kappers laten in een stad als Rio mensen wat bijverdienen door ze reclameboodschappen uit te laten reiken. Bij de medici speelt ongetwijfeld een rol dat heel veel Brazilianen zich geen ziektekostenverzekering kunnen permitteren en voor medische hulp en onderzoek zijn aangewezen op de publieke gezondheidszorg; als je daar aanklopt, moet je soms lang wachten, is mij verzekerd. Vandaar dat velen, vooral als iets urgent is, naar een dokter of kliniek stappen die betaalbaar is.

Op de plaatjes aanbiedingen voor snel geld (Dinheiro, já), medisch onderzoek, tandartshulp (Dentistas), een internetcafé en voor het te gelde maken van goud en dure merkhorloges.

Dat vliegtuig

2009-06-01T12:55:00.001-07:00

Nee, ik zat niet in dat vliegtuig dat vandaag, onderweg van Rio de
Janeiro naar Parijs, moet zijn verongelukt. Ik moest aan twee andere
Nederlanders denken die ook hier in Brazilië wonen. Maar van beiden
kreeg ik een mailtje, zodat ik wist dat zij allebei veilig thuis zijn.
Een mens zit raar in elkaar. Elk vliegtuig dat verongelukt is
natuurlijk even erg. Toch doet het je (althans mij) meer als in zo'n
vliegtuig mensen hadden kunnen zitten die je kent en als het is
opgestegen van een luchthaven waarvan je zelf ook weleens bent
vertrokken. En als je dan leest dat er kinderen bij waren, een baby
zelfs ...
Ik probeer me te verplaatsen in de achterblijvers, mensen die
misschien nooit meer iets terug zullen zien van hun geliefden, zelfs
geen paspoort of kledingstuk. Het is niet te bevatten.

De stand van zaken in Mariana

2009-05-31T16:09:00.001-07:00

Enige tijd geleden meldde ik hier dat de Igreja de São Francisco, één van de twee kerken op dé ansichtkaart van Mariana en links op bijgaande foto, plotseling was gesloten vanwege het risico dat delen van het plafond naar beneden zouden komen. De deuren van de kerk bleven sindsdien gesloten.
Maar nu meldt de plaatselijke krant Ponto Final dat ze ineens weer open gaan. Een autoriteit heeft besloten dat het gevaar wel meevalt en bovendien zijn de inkomsten van het gebruik van de kerk en van bezoekende toeristen hard nodig voor de noodzakelijke restauratiewerkzaamheden.

Verder berichtte ik over de burgemeester, Roque Camêllo, die begin van dit jaar aantrad. Hij was hier niet nieuw, want hij was loco-burgemeester onder de vorige prefeito. In de vijf maanden die Roque nu aan het bewind is, lijkt hij zijn goodwill volledig te hebben verspeeld. Allerlei dingen in Mariana traineren duidelijk, bouwprojecten liggen stil, de stadsreiniging functioneert slecht en de burgemeester laat zich nauwelijks zien. Het proces tegen hem wegens het kopen van stemmen leidt zo goed als zeker tot zijn terugtreden. Vorige week deed het gerucht de ronde dat de volgende kandidaat, Terezinha Ramos, binnen twintig dagen het bestuur zou overnemen.
Roque Camêllo blijkt inmiddels een salaris te verdienen – vermoedelijk aan zichzelf toegekend – dat niet alleen hoger is dan van de burgemeester van de miljoenenstad Belo Horizonte en van de gouverneur van de deelstaat Minas Gerais, nee, het is zelf duidelijk hoger dan wat president Lula maandelijks verdient. Roque ontvangt maandelijks 19.000 reais, volgens de koers van vandaag: euro 6.800,00, voor Brazilië en zeker voor Mariana een enorm inkomen. En er schijnt geen regel of wet te zijn die dat onmogelijk maakt.
Mariana is bezig met zijn burgemeestersperikelen rijp te worden voor een telenovela of soap. Vrijdag werd me verteld dat er inmiddels ook een proces loopt tegen Terezinha Ramos, de beoogde opvolgster van Roque Camêllo. Zij schijnt mensen die deelnamen aan haar campagne gratis te hebben laten tanken bij een tankstation dat haar eigendom is. Als ze die zaak verliest, is de derde kandidaat Du aan de beurt of er komen nieuwe verkiezingen. Inmiddels traineert de gemeentepolitiek in Mariana en daar lijkt niemand beter van te worden.

De kleuren van Brazilië

2009-05-26T11:31:00.001-07:00

Als het niet van de vlag zelf is, kennen veel mensen de kleuren van Brasil wel via het voetbal. Daarin voeren geel en groen de boventoon, maar in de vlag speelt ook blauw een belangrijke rol. Interessant is de informatie in de Wikipedia: de Braziliaanse vlag is één van de weinige nationale vlaggen ter wereld waarin geen zwart of rood voorkomt, de kleuren die veel in verband worden gebracht met oorlog, rouw en bloed.
En het mag gezegd worden dat Brazilianen over het algemeen een heel vredelievende indruk maken. Toen de oorlog in Afghanistan begon, herinner ik me, liet op het strand van Copacabana op een avond een enorme mensenmenigte een zachtaardig protest tegen de oorlog horen. Dat er hier op sommige plaatsen van veel geweld sprake kan zijn (dat door de media overigens snel in de schijnwerpers wordt gezet en daardoor fors wordt vergroot) neemt niet weg dat de meeste Brazilianen niet lijken te kicken op welke vorm van geweld dan ook.

Terug naar de kleuren van Brazilië. Voor mij is er een andere kleur die minstens even sterk met dit land is verbonden als het geel, groen en blauw. Dat is de kleur van de roodbruine aarde, die ik op al mijn reizen door dit land telkens weer tegenkwam.
Vrijwel overal waar de Braziliaanse aarde aan de oppervlakte komt, zie je dat warme roodbruin, in één van de vele schakeringen. Ook hier in en rondom Mariana is werkelijk alle grond roodbruin gekleurd en als de rivier die door de stad stroomt door zware regenval eens een wilde stroom is geworden, heeft het water steevast de kleur van de aarde. Auto’s die over onverharde wegen hebben gereden zijn op zijn minst aan de onderkant bruin gekleurd.

En bijna dagelijks kom ik lichtgekleurde pickup trucks tegen van een bedrijf dat kennelijk buiten de gebaande paden actief is en die auto’s zijn aan het eind van de middag roodbruin geworden tot op het dak. Vooral als het hier even heeft geregend, zijn deurmatjes meteen van een roodbruin waas voorzien. De aarde komt ook tussen de straatstenen omhoog.
Ik houd van deze kleur van Brazilië, omdat die het landschap zo’n warm aanzien geeft. Beelden zeggen hier meer dan duizend woorden. Laat daarom de foto’s maar spreken. Klik je op een foto, dan krijg je die vergroot te zien. Foto bovenaan: het kerkje van Santa Quitéria in Catas Altas. Daaronder de Braziliaanse vlag. Vervolgens een straatbeeld uit Tiradentes. Rechts daaronder: de rivier die door Mariana stroomt, met een tamelijk hoge waterstand. Onderaan: op weg naar Sítio Beija-flor, in de buurt van Glaura

Waar de natuur stad is geworden

2009-05-23T18:04:00.000-07:00

Nu ik in Brasil woon, leek het me een aardig idee om mijn eerste verjaardag hier (mijn 73ste in totaal) op een bijzondere plek te vieren. Dus nam ik de nachtbus naar Rio de Janeiro, de stad die ik elke keer opnieuw de mooiste stad vind die ik ooit heb gezien. Toen ik jaren geleden in een op de rommelmarkt in Utrecht gekocht boek las dat Stefan Zweig over Rio had geschreven: "O Rio é a natureza feita cidade!", "Rio ist stadtgewordene Natur" oftwel "in Rio is de natuur stad geworden", herkende ik me daarin voor honderd procent.
Tijdens mijn vorige bezoeken had ik Rio al van allerlei kanten leren kennen, ook tweemaal vanaf de Corcovado, de berg met het beeld van Cristo Redentor. Het uitzicht vanaf dat punt over een zeer groot deel van de stad is werkelijk fabelachtig en veel bezoekers zijn er dan ook niet weg te slaan. De wat minder hoge 'tegenhanger' van de Corcovado, de Pão de Açucar, het Suikerbrood, had ik nog nooit 'beklommen' en daarom leek het me een goed idee dat nu maar eens te doen. Op mijn verjaardag zelf ging ik er naar toe en het kostte me moeite me in de loop van de middag van die plek los te scheuren.
Het Suikerbrood ligt als het ware tegenover de Corcovado en je kijkt dus precies vanaf de andere kant tegen een groot deel van Rio aan. Op bijgaande panoramafoto zie je van links naar rechts achtereenvolgens het strand van Copacabana, links beneden het kleine Praia Vermelha (het Rode Strand), de wijk Botafogo en de gelijknamige baai en vervolgens een deel van het strand van Flamengo en de gelijknamige wijk. Op de voorgrond rechts is een puntje van de wijk Urca te zien. (Als je op de foto klikt, krijg je hem vergroot te zien.)
Ik heb een rood kruis gezet op de plaats waar de telelift vertrekt die je via een tussenstation op de Morro de Urca, in het midden 'beneden', naar de Pão de Açucar brengt. Van daaraf is goed te zien hoe Rio is gebouwd tussen en gedeeltelijk tegen de rotshellingen aan en hoe de natuur met de stad is verweven. Eveneens in het midden van de foto zie je, verder naar achteren, de Corcovado waarop het Christusbeeld over de stad uitkijkt. De foto is samengesteld uit twee andere; vandaar dat het lijkt of de kabels van de telelift uit het niets opkomen; kennelijk was de combinatie van de foto's op dat punt een beetje teveel gevraagd.
Er mag veel negatiefs over Rio de Janeiro zijn te vertellen – ik heb toch een groot zwak voor die stad en ik kijk alweer uit naar mijn volgende Rio-pelgrimage.

Betalen op zijn Braziliaans

2009-05-07T06:54:00.001-07:00

Een tijdje geleden liep ik met een kennis door het centrum om me door haar te laten adviseren bij wat aankopen. Ik stelde voor de mooiste winkelstraat van Mariana, de Rua Direita in het historische centrum, te nemen. Maar mijn metgezellin trok een zuinig gezicht en sprak haar voorkeur uit voor een omweg. Wat later vertelde ze me waarom ze de Rua Direita wilde vermijden: er stond een rekening van haar al te lang open in een modewinkel en kennelijk vreesde ze de blikken van de eigenares van de winkel.
Dat is hier in Brazilië geen uitzondering, dat mensen op de pof kopen en soms zoveel schulden hebben dat ze ettelijke winkels links moeten laten liggen. Een heel bekende instelling is het Braziliaanse bureau voor kredietregistratie: de Serasa. Als je daar geregistreerd staat, kan iedere winkelier dat gemakkelijk controleren via je CPF, zeg maar: je sofinummer. En zolang je er als wanbetaler geboekt bent, kun je allerlei dingen ineens niet meer doen, in de eerste plaats grotere aankopen op afbetaling doen bijvoorbeeld.
Al voordat ik hier woonde, had ik gemerkt dat op afbetaling kopen in Brazilië de gewoonste zaak van de wereld is. Soms is men verrast als ik een wat grotere aankoop in één keer (à vista) wil betalen. Daar krijg je al snel vijf tot twintig procent korting voor (zie de afbeeldingen; één euro kost momenteel ruim 2,80 real, zoals de Braziliaanse munt heet, meervoud: reais). Ik ben er inmiddels aan gewend dat in folders en advertenties en op internet allerlei dingen zijn geprijsd met het termijnbedrag dat je bijvoorbeeld tien keer moet betalen. Er staat vaak in kleine cijfers het totaalbedrag bij, maar niet altijd. Eénmaal was ik er bijna ingetrapt. Ik zag op internet een mobieltje voor een heel aantrekkelijke prijs, maar toen het in mijn winkelwagentje lag, werd mijn droom ruw verstoord: het ding kostte tienmaal zoveel en was toen helemaal niet meer aantrekkelijk. Het verraderlijke is dat soms het ene artikel à vista is geprijsd en het artikel ernaast op afbetaling.

Brazilianen leven veel meer bij de dag dan Nederlanders. Krijgt iemand aan het eind van de maand bijvoorbeeld zevenhonderd reais uitbetaald, dan hoef je niet vreemd op te kijken als daarvan voor vijfhonderd reais schulden worden betaald en voor tweehonderd reais nieuwe aankopen worden gedaan. Daarna begint het leven op de pof van voren af aan. Toen ik er eens met iemand over sprak dat het misschien verstandiger was je schulden helemaal af te betalen en vervolgens je uitgaven een tijdje aan te passen om niet meteen weer tegen een hoog schuldbedrag aan te kijken, kreeg ik een niet-begrijpende blik terug. "Dat is hier heel gewoon, Constant, iedere Braziliaan doet dat zo."
Zo hebben de minderbedeelden hier altijd een hele serie rekeningen openstaan, bij de kledingwinkels, de schoenwinkels, voor vrouwen ook de talrijke 'salões', de schoonheidssalons. Ik ken iemand die in de armste wijk van Mariana woont en die met twee kinderen moet rondkomen van de 'bolsa família', de door president Lula ingevoerde bijstandsuitkering van gemiddeld zo'n negentig reais per maand en af en toe van een loontje voor een schoonmaakbeurt. Ze heeft een mobieltje, ze gaat goed gekleed, gekapt en opgemaakt. Een koelkast kan ze niet betalen, ze at met haar kinderen met het bord op schoot totdat ik voor de kerst een 'eethoek' voor ze kocht. Dat mobieltje is noodzaak, want voor een vaste telefoonaansluiting is ze niet kredietwaardig genoeg. Beltegoed heeft ze bijna nooit, dus ze belt 'a cobrar', dat wil zeggen dat de ander het gesprek betaalt. Zulke mensen kunnen eigenlijk alleen in leven blijven dankzij het feit dat afbetaling en schulden maken hier zo algemeen geaccepteerd zijn. Als je niet bij de Serasa bent geregistreerd kun je bij veel winkels een 'conta', een rekening openen. Daarmee kun je op rekening kopen, zonder meteen te betalen dus. Mensen die niet zo'n conta hebben, kopen vaak op de conta van een kennis of een familielid. Soms zie ik iemand in dezelfde winkel schulden betalen van drie verschillende conta's. Eerst dacht ik dat er ook schulden van iemand anders werden betaald, maar het bleken allemaal aankopen van één en dezelfde persoon te zijn.
Brazilianen denken soms ook heel anders over de rechten die je als koper hebt. Zo vertelde een kennis me verontwaardigd waarom zij geen tegoed voor haar mobieltje kon kopen. Zij had dat ding op afbetaling gekocht, maar het werd al snel gestolen. Daarna stopte ze de afbetaling, omdat ze immers een jaar garantie had – en die moest voor haar gevoel ook de schade van diefstal dekken. Vanwege die schuld stond zij geboekt bij de bovengenoemde Serasa. Het bedrag dat ze nog schuldig was, bleek zo gering te zijn dat ik haar gemakkelijk van haar schuld en haar registratie bij de Serasa af kon helpen. Ik weet het niet zeker, maar ik krijg de indruk dat veel van de vooral grotere ondernemingen tamelijk snel zijn met het afschijven van openstaande schulden. Vermoedelijk is dat al in de prijzen verdisconteerd. Het kon weleens de enige mogelijkheid zijn om de boel hier draaiende te houden.

Te laat

2009-04-21T16:31:00.000-07:00

Vandaag, 21 april, is het in Brazilië een nationale feestdag. Dan wordt het feit herdacht dat in het jaar 1792 Tiradentes, 'de tandentrekker' en de voorman van de onafhankelijkheidsbeweging in Brazilië, werd onthoofd en gevierendeeld. Dat gebeurde in Ouro Preto, de zusterstad van Mariana. Ik had gehoord dat er dan groot feest is in Ouro Preto en daarom ging ik er in de loop van de middag met mijn camera naar toe.
Afgelopen zaterdag was ik er ook al en toen was Praça Tiradentes, het centrale plein van de stad, waar een beeld van Tiradentes op een hoge zuil de eronder geparkeerde auto's in de gaten houdt, bijna onbegaanbaar vanwege de podia die er in aanbouw waren.
Ik heb al eerder op dit weblog aandacht aan Tiradentes besteed. Ik denk dat ik toen ook heb gemeld dat de Portugese koning uiteindelijk had besloten Tiradentes toch maar niet te laten executeren. Maar doordat er nog geen telefoon of internet bestond, duurde het lang voordat het bericht in Ouro Preto belandde. Zodat het voor Tiradentes te laat kwam. Zijn hoofd werd als afschrikwekkend voorbeeld aan het volk getoond op de plaats waar nu zijn standbeeld staat, de andere delen van zijn lichaam werden in andere steden opgespietst.
Het heeft niet geholpen, want in 1822 riep een lid van het Portugese vorstenhuis zelf de onafhankelijkheid van Brazilië uit.

Toen ik om vijf uur in Ouro Preto uit de bus stapte, werd ik niet met muziek ontvangen. Ik bleek ook vele uren te laat te zijn. Niemand had me verteld dat de feestelijkheden vanochtend om acht uur waren begonnen, in aanwezigheid van president Lula en van de gouverneur van de deelstaat Minas Gerais, Aécio Neves, die een gooi schijnt te doen naar de opvolging van Lula. Om elf uur was alles al afgelopen, vertelde een notenverkoper me.
Geen foto dus van een bruisend Praça Tiradentes, wel van Tiradentes' standbeeld, uittorenend boven de restanten van de feeststellages.

Beetje heimwee opgelost

2009-04-12T08:47:00.001-07:00

Een beetje heimwee naar dingen uit Nederland had ik eigenlijk wel verwacht. Naar de biologische pindakaas, bijvoorbeeld. Maar dat soort heimwee bleef uit. De laatste tijd ging ik wel ineens het fietsen missen. Mijn knieën lieten me weten dat ze die beweging nodig hadden en ook in mijn heupen voelde ik af en toe de behoefte aan andere beweging dan alleen het berg-af berg-op lopen. Eerder schreef ik al eens op dit weblog dat een gewone fiets hier weinig nut heeft, met de keitjesbestrating en de steile hellingen. Daarom heb ik mijn toevlucht gezocht tot de fiets die ik ken van de fitness. Sinds gisteren beschik ik thuis over de fiets op bijgaande foto en ik heb hem al driemaal gebruikt. Het is een genot daar minstens tweemaal per dag een tochtje van tien minuten op te maken.

Ma... een lekkere ontdekking

2009-04-10T16:27:00.000-07:00

De rijkdom aan fruit en noten is hier in Brazilië zo groot dat ik weleens tegen Brazilianen zeg dat ik alleen al daarmee uitstekend zou kunnen overleven. Vruchten die in Europa tot de luxe categorie behoren, zijn hier heel gewoon. Jaren geleden logeerde ik bij een vriendin in Rio de Janeiro, die woonde in een huis tegen een helling. Van de toegangsdeur op straatniveau tot de voordeur van haar woning moest ik een trap op van bijna honderd treden. Die trap was gedeeltelijk geflankeerd door mangobomen en meer dan eens gleed ik bijna uit op de overrijpe mango's die op de treden te pletter waren gevallen.

De dag begint hier met fruit. De eerste gang van het ontbijt bestaat vrijwel steeds uit een flinke plak van de mamão, een papayavariëteit. Al tijdens mijn eerste reis door Brazilië in 1995 werd ik verliefd op die vrucht. Recent las ik dat de mamão de stoelgang bevordert en dat je de pitten kunt gebruiken als je je ingewanden van wormen moet bevrijden (bedankt voor de tips, Sjors). De mamão heeft vruchtvlees dat je vaak bijna op je tong kunt laten smelten en de smaak is vol en zoet. Verder drink ik hier bij de boterham sap van afwisselend sinaasappels, perzikken, mango, aardbeien, appels of andere vruchten.
Bij het maken van een boodschappenlijstje voor bij de sacolão, zoals de groente- en fruitwinkel hier heet, ontdekte ik ineens dat de namen van een aantal van mijn favoriete aankopen allemaal beginnen met ma...

Ik noemde al de mamão en de mango (die hier overigens manga heet, met een a aan het eind). Een van mijn grote favorieten is ook de maracujá of passievrucht. Met het sap daarvan maakte ik kennis op mijn tweede reis door Brazilië en ik merkte meteen dat het een rustgevende werking heeft. Daarom is het heel geschikt om te worden gedronken vóór het slapengaan, maar ook als zoet nagerecht is maracujá verrukkelijk. Aan de buitenkant ziet de maracujá er vaak niet uit, maar het draait om de op de bovenste foto zichtbare inhoud.

De manga wordt heel veel gebruikt om er een heerlijk sap van te maken, tamelijk dik van substantie. Maar de vrucht kan ook heel goed in zijn vaste vorm de mamão aan het ontbijt vervangen of als nagerecht worden gesavoureerd. Brazilië is bezaaid met mangabomen. Als er ergens drie of vier verschillende bomen bij elkaar staan, is de kans groot dat er een 'pé de manga', een mangaboom bij is.

De volgende plaats op het boodschappenlijstje is voor de maçã, zoals de appel hier heet. Ook die wordt zowel gewoon gegeten als voor sap gebruikt. En bovendien zijn vruchtensalades in dit land een veel-verorberde zoete lekkernij, waarin de appel vrijwel nooit ontbreekt. De sacolão biedt meestal twee soorten maçãs of appels aan, goedkopere uit Brazilië zelf en duurderde die uit Argentinië worden geïmporteerd.

Ten slotte eet ik hier erg graag mandioca, de wortel van een bepaalde cassaveplant. Je koopt die als een soort boomwortel, donkerbruin of bloedrood van buiten en bijna wit van binnen. Sorry dat ik de wortel zelf niet meer kan laten zien: Daniele had hem al aan stukken gesneden toen ik een foto wilde maken. Ik meen ooit ergens te hebben gelezen dat het een geschikte vleesvervanger is en dat alleen al is voor mij een mooi excuus om me aan de mandioca te buiten te gaan. De wortel wordt geschild, in stukken gesneden en vervolgens in de snelkookpan gekookt. Daarna worden er kleinere stukken van gesneden, soms in de vorm van grote frieten, en die worden gefrituurd. In bars en restaurants staat deze 'mandioca frita' vaak op het menu als voorgerecht of borrelhap. Als ik ze op het menu tegenkom is er heel wat overredingskracht voor nodig om me iets anders te laten bestellen. BoM Apetite, eet sMAkelijk!
(Uiteraard zijn hier enorm veel andere vruchten te genieten, maar ik houd het nu even bij mijn favorieten waarvan de naam met ma... begint.)

Mijn klein insectenboek

2009-04-06T16:59:00.000-07:00

Eerder schreef ik hier al over mijn inspanningen om een groot aantal vogeltjes, en dan vooral kolibri's of beija-flores, te drinken te geven via 'bebedouros', zoals de speciale zoetwaterreservoirs hier heten. Overigens wordt die naam niet alleen gebruikt voor de drankgelegenheden voor de kolibri's, ook de automaten waar je bijvoorbeeld op stations met een druk op een knop een straaltje water in je eigen mond kunt laten lopen, heten bebedouros, evenals sommige reservoirs met mineraalwater. En kort geleden las ik dat ook een dronkelap weleens met 'bebedouro' wordt aangeduid.
Ik ben inmiddels een beetje deskundig geworden wat de bebedouros voor beija-flores aangaat. Mijn wijsheid heb ik vooral door 'schade' verworven en dankzij internet. De zoveelste bebedouro (als ze intensief worden gebruikt, raken ze op de duur onbruikbaar doordat het suikerwater snel weglekt) kocht ik bij een zaak met professionele spullen voor de tuin en de boerderij. Heilig overtuigd dat dit dus de beste bebedouro moest zijn uit mijn verzameling moest ik toch al meteen constateren dat de beija-flores hem links lieten hangen, tenzij er in geen van de andere bebedouros nog iets te halen viel. Toevallig las ik op internet dat de beija-flores vooral gek zijn op rode bloemen (wat me al in de natuur was opgevallen) en daarna op gele. Bleek dat die 'professionele' bebedouro helemaal niet dat predikaat verdiende, want er zat geen rode of gele bloem op. Overigens doen de beija-flores wel andersgekleurde bloemen aan, als die op een bebedouro met een rode en gele bloem zitten. (Op de kleine foto de ideale bebedouro.)

Verder kreeg ik te maken met vreemde gasten. Vorige winter (augustus-september) kregen de bebedouros bezoek van grote zwarte bijen. Die schijnen niet te steken, maar de beija-flores bleken er een broertje aan dood te hebben. (Op de grote foto bovenaan wijkt de beija-flor uit naar een andere bloem vanwege de zwarte bij op de rode!) Op internet vond ik het advies de bloemen met wat olijfolie in te smeren omdat die het de bijen moeilijker zou maken te landen. Maar ze bleven pas echt weg toen het voorjaar was aangebroken en er weer een overvloed aan echte bloemen was. De laatste maanden – bebedouros zijn het hele jaar bij de vogels in trek – kwam er een nieuw hoofdstuk in wat mijn vriend Guido al 'Constants klein insectenboek' is gaan noemen: op met name één plek, vlakbij het keukenraam, trekt de bebedouro op grote schaal mieren aan. Hele kleine miertjes, waar de beija-flores zich niet zo veel van aantrekken, maar ook mieren die fors van afmeting zijn. Die laatste zien kans door de drinkopening in de bloemen naar binnen te kruipen en boven de waterspiegel te komen, waar ze de suiker van de binnenwand eten.
Ik zocht op internet naar manieren om de mieren te weren en kreeg bovendien uit Nederland een handvol suggesties aangeleverd. Mieren hebben de pest aan knoflook. las ik. Dus maakte ik een gaatje in een teentje knoflook en stak daar de draad doorheen waar de bebedouro aan hangt. De miertjes maakten bij de knoflook rechtsomkeert. Kassa! Maar niet voor lang. Na een uur of drie kwamen ze terug en passeerden ze de knoflookteen. Ik kon het niet zien, maar vermoedelijk hadden ze thuis kleine knoflookgasmaskertjes opgehaald.
Iemand herinnerde me aan de ouderwetse vliegenvangers van plakband. Misschien zijn die hier nog te koop, al heb ik ze nog niet ontdekt. Maar ik heb tweezijdig plakkend plakband in huis en ik kwam op het idee daar de draad mee te bekleden. Het kostte moeite het plakband daarna van mijn vingers te krijgen, dus dat moest een succes worden. Maar wat-denk-je-wat? Kennelijk hebben die miertjes slofjes met teflonzolen, want na een uur of twee zaten ze wéér op de bebedouro, via het kleverige plakband. Af en toe maak ik de bebedouros schoon met een soort gechloreerd water, omdat zich vooral op warme dagen snel schimmel vormt. Dan ben ik wreed, want wat er op dat moment aan mier op de bebedouro zit, verdwijnt zonder pardon in het gootsteenputje. Mijn solidariteit ligt geheel aan de kant van de beija-flores!

Godshuizen lijden onder ongewenste kerkgangers

2009-04-04T18:30:00.000-07:00

Het plaatselijke weekblad van Mariana, de Ponto Final, noemt het 'um dos principais cartões postais', een van de belangrijkste ansichtkaarten van Mariana: de barokke kerk São Francisco de Assis, op de foto hierboven aan de linkerkant. En het is waar: op de meest bekende ansichtkaarten en foto's van deze stad prijkt de São Francisco naast de Nossa Senhora do Carmo (rechts). Beide kerken trekken veel publiek en op de stoep tref je dan ook vrijwel steeds gidsen aan die hun diensten aanbieden. Vrijdag meldde de krant – en het was ook nieuws op de website van het landelijke medianetwerk Globo – dat het openbaar ministerie de kerk tijdelijk gesloten heeft verklaard omdat het dak naar beneden dreigt te komen. Dat is waarschijnlijk het werk van zeer trouwe, maar ongewenste kerkgangers die meer kerken in Mariana bedreigen en die in heel Brazilië hun verwoestende werk doen: de cupim of termiet.
Laatst kon ik even naar binnen glippen in een van de kleinste kerken van Mariana, de Santana (op de foto hiernaast), die het afgelopen jaar een nieuw dak heeft gekregen, maar die van binnen nu grotendeels is onttakeld. Iemand die de boel daar beheert, liet me zien hoe geraffineerd de cupim het houtwerk opeet. Hij zei zoiets als: ze weten dat hun werk het daglicht niet kan velen en daar houden ze rekening mee. Vervolgens toonde hij me het restant van wat een houten balk met houtsnijwerk was geweest: van binnen geheel leeggevreten, zodat alleen nog de kartondikke buitenkant over was. De natuur is vaak mooi, hier nog meer dan in dichterbevolkte delen van dit land en van de wereld, maar er zijn onderdelen van die natuur waarvan je liever had dat de evolutie ze niet had voortgebracht. (Op de foto de 'cupim madeira seca', de 'drooghouttermiet'.)

Het restaureren van de barokke kerken en andere gebouwen die de historische steden van Minas Gerais zo de moeite waard maken is een eeuwigdurend proces. Als de ene restauratie klaar is, is de volgende al begonnen. Behalve het kleine Santana-kerkje is ook de iets grotere Nossa Senhora de Mercês-kerk al lange tijd gesloten omdat er veel aan is op te knappen. Het moet bergen geld kosten en het is maar goed dat hier verschillende mijnbouwmaatschappijen actief zijn, die een niet onaanzienlijk deel van hun verdiensten bijdragen aan deze restauraties en andere culturele activiteiten. Maar de kredietcrisis drukt ook al een negatief stempel op hun verdiensten, zodat het de vraag is welke restauraties getemporiseerd moeten worden.
De rechterkant van Mariana's meest bekende ansichtkaart, de Nossa Senhora do Carmo, raakte enkele jaren geleden een belangrijk deel van vooral zijn inwendige glorie kwijt door een brand, die werd veroorzaakt door een ongelukje tijdens de restauratie. Van buiten is de kerk gelukkig nog evenzeer de moeite waard als vroeger, maar van binnen ziet hij er een stuk kaler uit dan voorheen. Dat geldt gelukkig niet voor de São Francisco, waar op het plafond van de sacristie en boven de binnendeur schilderingen prijken van één van de beroemdste schilders van de Braziliaanse barok, Mestre Manoel de Costa Athaíde, die zelf in de kerk begraven ligt. Het zeepstenen medaillon op de voorgevel is van de allerberoemdste zoon van het barokke Brazilië: Aleijadinho, 'de kleine kreupele'.

Mariana opnieuw in verkiezingsstemming

2009-04-01T18:33:00.000-07:00

Muziek is hier veel te beluisteren in Mariana. Maar nu is er een speciale aanleiding. Plotseling is de stad weer even helemaal in verkiezingsstemming. Op de avond van 31 maart om een uur of tien ging er weer vuurwerk de lucht in en waren er vanaf mijn veranda weer toeterende auto's te horen in het centrum van de stad. De vorig jaar verkozen burgemeester (prefeito) Roque Camêllo was al tijdens de verkiezingscampagne beschuldigd van het kopen van stemmen, maar hij mocht toen nog wel aan de verkiezingen blijven deelnemen. Gisteren schijnt een verkiezingstribunaal de uitspraak te hebben gedaan dat hij vanwege zijn vergrijp niet langer het burgemeestersambt mag uitoefenen. Eerder werd al bekend dat hij in ieder geval tot 2011 niet opnieuw verkiesbaar zou zijn voor een politiek ambt.
Nu is nog even de vraag wat er gaat gebeuren. Augusto heeft me uitgelegd dat als de kandidaat die na Roque de meeste stemmen haalde, Terezinha Ramos, de helft plus één van de uitgebrachte stemmen heeft gekregen, na aftrek van die voor Roque, dat zij dan de nieuwe burgemeester wordt. Haalt ze die vijftig procent plus één stem niet, dan komen er nieuwe verkiezingen.
Vanavond hoor ik opnieuw vuurwerk, veel claxonerende auto's en een stem uit een luidspreker die de loftrompet over Terezinha steekt. Het lied dat de campagne van Terezinha vorig jaar een eigen stem gaf (tot vervelens toe) is meteen uit de mottenballen gehaald en maakt vanavond zijn rentree.
Roque Camêllo heeft sedert zijn aantreden op 1 januari al veel kritiek gekregen. Eerst vlotte de benoeming van wethouders en hogere ambtenaren niet, het bleef ongebruikelijk stil op het gemeentehuis, een aantal urgente problemen werd niet voortvarend genoeg aangepakt, anderhalve week geleden concludeerden enkele vooraanstaanden in de plaatselijke krant dat Roque in tegenstelling tot tijdens de campagne onzichtbaar en weinig communicatief was. Terwijl hij tijdens de campagne zichtbaar in het hart van Mariana woonde, had hij zich nu teruggetrokken in een condomínio, een veelal goed afgesloten verzameling huizen met voorzieningen voor de meer vermogenden, waar bezoekers alleen met toestemming van bewakers naar binnen mogen. Bovendien bekritiseerden vorige week enkele bekende middenstanders het door de burgemeester goedgekeurde carnavalsprogramma, dat duidelijk minder mensen naar de plaatselijke bars en restaurants had getrokken. Het ziet ernaar uit dat Roque en zijn vice-prefeito Zezinho in recordtempo een oneervolle aftocht gaan blazen.

Een hoosbui en de waarde van een goed beeld

2009-03-22T11:21:00.001-07:00

Het is hier nu herfst, inderdaad. Aan de temperatuur is het niet te merken en de zon schijnt nog steeds vele uren per dag. Maar af en toe barst er ineens zo'n hoosbui los en regelmatig onweert het, zodat de modemkabel er weer even uit moet. Gisteren begon de zaterdag prachtig en de wandeling, berg-af, berg-op en opnieuw berg-af naar de grootste supermarkt van Mariana was warm en aangenaam. Maar in de tweede helft van de middag kletterde de regen ineens weer met de bekende bakken uit de hemel. Vanaf de veranda zag ik de haan en de kip van de benedenburen-van-hiernaast troosteloos schuilen onder een boompje, dat maar een deel van de regen voor het paar wist op te vangen.
Ik keek er even naar en moest denken aan dat beeldmerk van de RVS, die levensverzekeringsmaatschappij uit Rotterdam, een oud echtpaar onder een paraplu. Dat beeldmerk bestond al toen ik een kind was en van het bestaan van beeldmerken geen weet had. Een mooi bewijs van wat een goed beeld waard kan zijn. Mijn digitale camera beschikt niet over een sterke telestand. Daarom heb ik het paartje er ook maar even uitgelicht. We zijn nu een dag later, de dag begon opnieuw met volle zon, maar zojuist schuilden haan en hen opnieuw onder het boompje.

Braziliaanse zomer

2009-03-14T17:21:00.001-07:00

De zomer is hier op 21 december begonnen en duurt officieel tot 21 maart. Hij zou dus op zijn retour moeten zijn. Maar het heeft er ten minste de schijn van dat de Braziliaanse zomer van 2009 dat niet in de gaten heeft. Sedert een week of drie wordt het elke dag een beetje warmer. Toen ik vanavond om zes uur thuis kwam, was het op de veranda 32 graden en in huis 27 graden. Nu is het negen uur ’s avonds en zowel binnen als buiten is het 28 graden.
Vorige week hadden we hier een fors noodweer, met watergordijnen en een knetterend onweer. De elektriciteit hield ermee op en ik heb uren in het donker gezeten en gelegen. De boel gaf er de brui aan om vijf vóór zes, de stroom kwam om tien vóór negen even terug en hield er snel weer mee op. Toen ik om half twaalf naar bed ging, brandden enkele gloeilampen (ze bestaan hier nog, al rukken de spaarlampen in hoog tempo op) op halve kracht.
Vanmiddag was ik op stap en de zon vroeg om oogbescherming. Ik heb een hekel aan donkere glazen, dus meestal draag ik in de zon een hoed, zo één waarom vriend Augusto me dan Indiana Jones noemt. Omdat ik vanmiddag vermoedelijk af en toe een kind op de arm moest nemen, besloot ik mijn hoed thuis te laten en de zonnebril te gebruiken. Meestal vergeet ik dat ik dat ding op heb en merk ik het pas als ik hem thuis weer af zet.
Toen ik thuis kwam, deed ik een lamp aan en ik dacht: verdorie, weer problemen met de elektriciteit. Zacht gloeiende gloeilampen, gelige spaarlampen en – voor het eerst – een gelig computerscherm. Ik vroeg de buren rechts of ze ook last hadden, maar nee, het was alleen bij mij prijs. Op de veranda zag ik wat later dat ook bij de buren aan de andere kant het licht duidelijk minder sterk was en toen ik nog eens naar de buren rechts keek, zag ik dat daar de spaarlamp ook niet zo helder brandde, tenzij ik langs mijn brilleglas keek. Toen ging me letterlijk een licht op: ik zat nog steeds met die zonnebril op en toen ik die van mijn neus zette, was het licht ineens weer normaal. Het beste bewijs dat een zonnebril voor mij een onding is. Op de foto mijn Indiana Joneshoed.

Mijn eerste Braziliaanse carnaval

2009-02-25T14:13:00.000-08:00

In Nederland had ik het niet zo op carnaval, zeker niet ten noorden van de grote rivieren. Met gemengde gevoelens dacht ik aan het carnaval van mijn jeugd, in hartje Limburg. Als kinderen van een protestantse dominee mochten wij ons aanvankelijk niet in het feestgedruis begeven; later waren mijn ouders er minder strikt in en gingen we wel eens verkleed de straat op, maar daar bleef het ook bij. Hoogtepunt was de jaarlijkse optocht, die in mijn herinnering uren duurde en waarin allerlei actuele onderwerpen van politieke aard (van plaatselijk tot internationaal niveau) op de hak werden genomen. Daar tegenover stonden de taferelen van mensen die alleen op elkaar leunend hun huis wisten te bereiken, de man die op dinsdagochtend in hartje stad op de stoeprand zat te slapen, de advocaat die me een lift gaf en vertelde dat hij het nooit zo druk had als met carnaval en de kermis, vanwege de echtelijke problemen die dan tot ontploffing kwamen.
Hier in Brazilië is het ook geenszins allemaal koek en ei. Op de dag dat het carnaval een aanvang nam, vrijdag, werd vlak voor sluitingstijd een overval gepleegd op een apotheek aan de rand van het centrum, niet ver van de wijk waar ik woon. Ik begreep dat één van de broers-eigenaars het geld afgaf, maar de overvaller schoot hem toch nog dood. Het had niets met carnaval te maken, maar de verontwaardiging leek groter omdat de overval uitgerekend aan het begin van de vier carnavalsdagen was gepleegd. De volgende ochtend hing er een papier op de gesloten deur. Er stond niet op wat ik verwachtte: gesloten wegens overval, maar gesloten wegens rouw.
Op zaterdag heb ik me tegen het eind van de middag toch maar aangesloten bij mijn plaatsgenoten en me in de feestelijkheden begeven. En ik kan zeggen dat het me goed is bevallen. Mariana is natuurlijk maar een klein stadje en het carnaval hier is in geen enkel opzicht te vergelijken met dat in Rio de Janeiro. Maar het is hier zeker niet minder gezellig. En het enthousiasme van de muziek, de dans, de defilé's, de rondtrekkende bloco's (wijkgebonden groepen) is hier niet minder dan elders in Brazilië. Een genot is dat kinderen hier geen bijrol vervullen, maar overal prominent bij aanwezig zijn. Desnoods slapend op de schouder van een ouder. Verder laat ik mijn foto's spreken (klik op een foto om hem vergroot te zien). Alleen nog dit: ik kijk al uit naar het carnaval van 2010.

Kopzorgen in de telecommunicatie

2009-01-30T16:40:00.001-08:00

De dag nadat ik mijn vorige bericht had geplaatst sloeg het weer ineens om. Een zonnige dag en 's middags werd het bijna te warm om op pad te gaan. Gisteren was het van hetzelfde laken een pak, maar tegen het einde van de middag – ik was net terug van een lange wandeling door de stad – klonk er ineens onweer. Dan is het opletten geblazen, want als het gedonder aanhoudt, moet de computer uit, wil ik die niet verspelen. Het leek mee te vallen, maar dat was schijn. Niet het onweer gooide roet in mijn eten, pats, ineens viel de stroom uit en op straat klonk op hetzelfde moment een zware ploeptoon, alsof er iets implodeerde. Er hangen hier op straat vaak grote transformatorkasten aan een soort lantaarnpalen; in mijn straat gaat het om kleinere verdeelpunten (zie foto), maar ook dat ziet er niet alleen uit als een kwetsbare constructie, het ís kennelijk ook een gevoelige plek in de energievoorziening.
Niemand weet in zo'n geval hoe lang het duurt voordat het licht weer aan gaat. Dat duurde gisterenavond een uur of twee, in de periode dat het snel donker werd. Aanleiding om in de hangmat op de veranda een late siesta te houden.
Toen de stroom terug was, kostte het wat moeite mijn computer weer ongestoord te laten werken. Hij startte wel op, maar eerst was er geen verbinding met internet en vervolgens hakkelde de verbinding. Pas na een herstart had ik weer normaal contact met de rest van de wereld (wat met mijn Braziliaanse ADSL wil zeggen: een verbinding met regelmatig de snelheid van een slak).
Om problemen met de stroom te voorkomen heb ik hier twee spanningsstabilisatoren staan (zo'n ding wordt standaard met een computer meegeleverd), maar het zou beter zijn een zogenaamde no break te kopen. Dat is een zwaarder en ook aanmerkelijk duurder apparaat met een ingebouwde accu, dat ervoor zorgt dat je na stroomuitval een aantal minuten hebt om je 'werk' te bewaren en de computer normaal af te sluiten. Als het waar is wat er in de reclame staat, hoef je je computer ook niet uit te zetten als het onweert, maar daar durf ik niet op te vertrouwen.
Verder moet ik melden dat het met de telecommunicatiemaatschappijen hier net zo'n puinhoop lijkt te zijn als in Nederland. Toen ik eind 2007 dit land uit moest, gaf ik op dat ik een tijd weg zou zijn en dat ik een ander adres had. Mijn telefoon- en internetverbinding zouden worden stopgezet voor drie maanden en vervolgens doorlopen op het nieuwe adres. Je krijgt dan een protocolnummer om navraag te kunnen doen. Toen ik vorig jaar terugkwam, bleek de telefoon één maand te zijn stopgezet en voor de periode tot ik terugkwam waren steeds rekeningen naar het oude adres gestuurd. Ik sprak af alles te zullen betalen om op mijn nieuwe adres een nieuwe aansluiting te krijgen met een ander telefoonnummer. Alles betaald, zoveel keer gebeld en eindelijk weer aangesloten.
Maar nu heeft men mij al drie of vier keer een rekening gestuurd voor de internetverbinding op het oude adres in de maanden vlak vóór mijn terugkomst. Ik betaalde alles meteen om mijn huidige verbinding niet kwijt te raken. Krijg ik vandaag tijdens een telefoongesprek over het inschakelen van nummerherkenning te horen dat er nóg een onbetaalde rekening is ... En dat protocolnummer was waardeloos, want toen ik er vorig jaar naar verwees, bleek het in de krochten van de administratiecomputer niet meer te bestaan.
In Nederland is het geen haar beter. Ik heb ik-weet-niet-hoeveel-keer nota's en creditnota's van KPN ontvangen, ook op het adres in Utrecht, waar men te vroeg mijn aansluiting had afgesloten. Ondanks het feit dat ik schreef dat ik een ander correspondentieadres had.
In het najaar merkte ik dat Ziggo nog steeds abonnementsgeld voor de kabeltelevisie in Utrecht incasseerde. Ik schreef een brief en vroeg om stopzetting en terugbetaling. Vorige week kwam er een brief van Ziggo, in november gepost, dat er nooit een opzegging of adreswijziging van mij was ontvangen ... Ik kon ze terugschrijven dat mijn administratie en mijn archief kennelijk beter georganiseerd zijn dan die van hen, want ik kon onmiddellijk terugvinden dat ik al op 24 april de Casema (bij wie ik een abonnement had) telefonisch én per brief had geïnformeerd. Ik heb ze gevraagd het te veel geïnde maar eens dubbel terug te betalen, als genoegdoening voor de moeite die ze mij hebben laten doen.
Ik ga dit bericht snel op mijn weblog zetten, want het begint weer te onweren!

In de wolken

2009-01-28T15:50:00.000-08:00

We zijn hier al een paar dagen in de wolken. Niet figuurlijk, helaas, maar letterlijk. Gisteren reed ik met de bus naar huis en, zoals dat vier van de vijf keer het geval is, nam de bus een omweggetje via de wijk Vila Maquiné, die nóg iets hoger ligt, ook tegen een berghellinkje op. Omdat de route er een lus maakt, kijk je op een gegeven moment neer op het grootste deel van het centrum van Mariana. Bijna het hele oudere deel van de stad werd aan het oog onttrokken door een wolk, waar we vanuit de bus bovenop keken, en vrijwel alle hellingen die Mariana omsluiten gingen van boven ook schuil in een wolkendeken.
Het mag hier dan hoogzomer zijn, dat neemt niet weg dat het in deze periode zeer fors regent. Vandaag was ik in Ouro Preto, waar het water met kracht door de goten langs de stoepen stroomde en de wielen van alle geparkeerde auto's een flinke wasbeurt gaf. Op de terugweg naar Mariana was de weg soms bijna een rivier, met roodbruin water dat aan beide kanten van de weg meestroomde en bij elke putdeksel kwam er nog wat meer bij. Soms ging de hele weg verborgen onder het water, auto's en bussen wierpen watergordijnen op en niets herinnerde aan de zomer.
Een programmaatje op mijn computer zegt dat het momenteel 24 graden is, maar de thermometer op mijn balkon komt niet hoger dan 21 graden. Op zichzelf is dat natuurlijk een heel mooie temperatuur, maar hier voelt het, zeker in de wetenschap dat het zomer is, toch een beetje zuinig aan.
Ik had me dit duidelijk anders voorgesteld. Het is voor het eerst dat ik hier de hele decembermaand heb doorgebracht en ik was hier nog nooit een dag in de periode van kerst tot medio juni. Ik ging er weliswaar vanuit dat het in januari/februari veel zou regenen, maar ik had niet verwacht dat de temperatuur zou zakken onder het peil van november. Ik schreef het al eerder: een mens is nooit te oud om te leren.
Een Braziliaan zei jaren geleden al eens tegen mij: we hebben hier eigenlijk maar twee seizoenen: het droge en het natte jaargetijde. En ik heb de indruk dat veel Brazilianen het verschil tussen zomer en winter weinig zegt. Toen ik hier eens in de winter was, zei iemand: nu, in de zomer, ...!
Mij zul je niet over het weer horen mopperen. Ik heb de berichten over de winter in Nederland met belangstelling gevolgd, maar ik heb geen moment gedacht: jammer dat ik er niet bij kan zijn. Misschien komt dat nog, als ik hier een paar jaar woon. Maar nu vind ik het uitstekend dat de bomen hier niet in de herfst hun blad verliezen en als een geraamte de winter door moeten zien te komen. De bladeren vallen hier ook na enige tijd wel af, maar bij het gros van de bomen zit er altijd nog veel meer in de kruin dan er op straat valt. Wel merkte ik dat in het najaar, toen het hier dus voorjaar was, er wat frisser groen bijkwam in de bomen. Wel enige zichtbare verjonging dus, maar zonder de winterse aftakeling.
Die regen mag nu overigens wel wat minder worden of een tijdje ophouden. Het duurt langer voordat de was op de veranda droogt (vervelend is bijvoorbeeld dat mijn handdoek tussen de ene en de andere douchebeurt vaak niet helemaal droog wordt), op straat moet je uitkijken voor de door het verkeer opspuitende watergordijnen en 's nachts is soms toch een deken wel lekker. Maar schijnt de zon een hele ochtend, dan is het 's middags meteen weer zo warm dat ik een loopje berg-af berg-op voor een boodschap in het centrum maar even uitstel tot later in de middag.

Tot slot nog even over de baratas, de kakkerlakken. Ze hebben zich niet meer opnieuw laten zien. Misschien zijn ze geschrokken van de agressiviteit waarmee ze werden begroet, misschien heeft de huiseigenares ze met effectieve middelen behandeld. 's Nachts sluit wel een stevig opgerolde dweil de spleet af onder de stalen keukendeur (dat is een nadeel van stalen kozijnen, dat die hier vrolijk kieren), maar van de spuitbus die ik noodgedwongen heb aangeschaft heb ik nog geen gebruik hoeven te maken.

Goedkoop?

2009-01-24T16:05:00.001-08:00

Gisteren, 23 januari – de dag waarop mijn moeder 99 jaar oud zou zijn geworden, als zij nog bij ons was – ontvouwde zich als zo'n dag die je liever niet wilt meemaken. De hond van het gezin van de huiseigenares blijkt vlooien te hebben, in Brazilië vermoedelijk niet ongewoon voor een hond die buitenshuis woont. Het vervelende is dat die vlooien (pulgas, spreek uit: poelgas) gemakkelijk vreemdgaan en dus werd er door een oplettend iemand één uit mijn baardje geplukt. Ik had inderdaad jeuk gevoeld, maar die werd veroorzaakt doordat ik vorige week te laat was met me in te smeren met 'protetor solar', zonnebrand, zodat ik hevig aan het vervellen ben.
Inderdaad, dit wordt een minder 'schoon' verhaal. Wat later op de dag werd gisteren alarm geslagen. Er kwam iemand even langs om gedag te zeggen en die riep mij bij het hek met klem naar buiten. Lichte paniek, en ik vroeg me af wat er aan de hand was. Men wees naar de grond vóór het huis en daar lagen inmiddels enkele terechtgestelde 'baratas', zoals kakkerlakken hier heten. 'Barato', vrouwelijk 'barata', is het woord voor goedkoop, maar ik weet niet of dat iets met die naam te maken heeft. In het deel van het huis vóór het mijne schijnt lang geleden een kleine bar gevestigd te zijn geweest. Nu is het een bergruimte die, voorzover ik het kan beoordelen, weinig wordt betreden. Uit de spleet onder het rolluik waren ineens een hele serie baratas tevoorschijn gekomen en de bezoekster had zich onmiddellijk opgeworpen als onbezoldigd medewerkster van de ongediertebestrijding.
Mijn hulp Daniele drong er vervolgens stevig bij me op aan van de huiseigenares te eisen dat ze de boel laat uitmesten en bovendien het bouwafval onder het huis laat opruimen. Ze had een dag tevoren op TV gezien dat de baratas ziekten kunnen overbrengen, maar wat belangrijker is: "ze schijnen schorpioenen aan te trekken en dat is echt niet leuk meer", aldus Daniele.

Tijdens mijn reizen in Brasil ben ik van tijd tot tijd kakkerlakken tegengekomen; het was er altijd maar één tegelijk, dus ik lag er niet wakker van. Vorig jaar, in de kitchenete waar ik een halfjaar woonde, kwam ik er eens twee in de badkamer tegen, maar dat was te overzien. Gisteren waren het er vermoedelijk een stuk of zeven en dat is andere koek!
De baratas komen in Brasil heel veel voor. Als je op internet zoekt op 'barata', krijg je meteen een groot aantal hints met Braziliaanse sites. Daar leer je dat de hier meest voorkomende kakkerlak, de 'barata Americana', tot de vliegende soorten behoort, dat het een alleseter is, die zich graag ophoudt in kelders, rommelhokken, afvoerputjes en het riool. De Americana is gek op alcoholische dranken, vooral op bier.
Sedert vorig jaar is de denguemug, die knokkelkoorts kan veroorzaken, hier veel in het nieuws. Dat ongedierte schijnt aan een opmars bezig te zijn. Er zijn overheidscampagnes die er de aandacht voor vragen. Er wordt streng gelet op bijvoorbeeld oude autobanden. Als die buiten liggen, kan er water in blijven staan en dan is het een ideale broedplaats voor dengue-eitjes. Ik kijk al een tijd zorgvuldig en soms zorgelijk om me heen naar de 'tuinen' van de buren, of er soms lege colaflessen, oude autobanden of andere holle ruimten zijn te ontwaren die stilstaand water kunnen bevatten.
Er wordt van overheidswege gecontroleerd. Al jaren kom ik hier etiketten tegen waarop een controleur aantekent wanneer er voor het laatst controle is geweest. Soms is er verschillende keren kort na elkaar gecontroleerd. Maar ik hoorde recent dat je niet verplicht bent zo'n controleur toe te laten en degenen die de toegang weigeren, zullen vaak degenen zijn die het allemaal maar flauwekul vinden.
Er is hier een ruime keus aan spullen voor het bestrijden van muggen en dergelijke te koop. Ik logeerde een week geleden in een hotel waar een plastic zak lag met een heel arsenaal aan middeltjes om je te beschermen. Populair zijn niet alleen allerlei spuitbussen, maar ook de apparaatjes waar je een klein blauw blokje in kunt schuiven en die je vervolgens in een stopcontact kunt steken. Hier in huis bewijst het goede diensten – tegen de muggen, vermoedelijk niet tegen de baratas! Daar moet ik volgende week eens even voor op stap.

Spelling 2: Ho, ho, dat gaat zomaar niet!

2009-01-13T13:58:00.000-08:00

Denk niet dat het met die spellingaanpassing gemakkelijker is gegaan dan in Nederland en Vlaanderen. Ik las dat het akkoord al in december 1990 in Lissabon is ondertekend en daar zijn ongetwijfeld vele, vele jaren van taaie onderhandelingen aan vooraf gegaan. Dat Brazilië de afspraken nu officieel van kracht heeft verklaard wil nog niet zeggen dat andere landen daarin mee zullen gaan. De BBC wist begin januari vanuit Lissabon te melden dat in Portugal een petitie door duizenden is ondertekend die de invoering van de spellinghervorming wil opschorten. Een Portugees lid van het Europees parlement, Vasco Graça Mouro, zegt dat hij niets tegen de Braziliaanse cultuur heeft, maar dat de voorgestelde wijzigingen een capitulatie zijn voor de Braziliaanse spelling en de Braziliaanse economische belangen. Hij probeert zijn pleidooi kracht bij te zetten met het argument dat straks de schoolboeken uit Brazilië de Portugese markt zullen veroveren.
Ik vraag me af of dat wel zo'n vaart zal lopen als er buiten de spelling om nog zoveel betekenisverschillen tussen het Portugees van Brazilië en Portugal zullen blijven bestaan. Het is niet gebruikelijk dat Braziliaanse romans en dergelijke zomaar in Portugal op de markt komen; vaak worden ze eerst 'vertaald' zodat ze bij de Portugese lezers geen gefronste wenkbrauwen veroorzaken. Zo zijn er van de succesnummers van Paolo Coelho Braziliaanse en Portugese versies te koop.
In hetzelfde bericht van de BBC breekt de Angolese schrijver José Eduardo Agualusa juist een lans voor de spellingaanpassing. In zijn land heeft, net als in andere oud-kolonieën van Portugal, alfabetisering hoge prioriteit. En die is er niet mee gediend als er boeken in twee verschillende spellingen de ronde doen, die van Portugal en die van Brazilië, aldus Agualusa.
De spellingsaanpassing is ongetwijfeld een zegen voor de uitgeverijen van woordenboeken en spellingcontroleurs; die kunnen weer enige tijd vooruit met de verkoop van aangepaste edities. Lastig is het daarentegen voor vertalers die met de verschillende Portugeestalige gebieden rekening moeten houden: zij moeten in hun Braziliaanse vertalingen voorlopig een andere spelling toepassen dan voor Portugal en de andere lusofone landen. Twee spellingcontroleurs op hun computers blijven voorlopig dus nog nodig.
En ik? Ik probeer het in mijn oude hoofd terug te vinden en aan te passen, maar ik ken mijn beperkingen en ik heb besloten er niet wakker van te gaan liggen.